The Economic Meltdown and Youth Exodus

 The Economic Meltdown and Youth Exodus

For millions of ordinary Nepalis, particularly those belonging to lower- and middle-income households, the promise of democracy has yet to translate into economic security or an improved quality of life. While political transformations have repeatedly reshaped the state, economic transformation has remained frustratingly elusive. Today, Nepal faces one of the most serious socio-economic crises in its modern history, characterized by rising living costs, limited employment opportunities, declining public confidence in state institutions, and an unprecedented exodus of its young and productive population.

The burden of this crisis falls most heavily on the economically vulnerable. Although inflation has moderated in recent years after peaking in 2022–23, the prices of food, housing, education, healthcare, and other essential commodities have risen far more rapidly than household incomes. For low-income families and daily wage earners, stagnant earnings combined with the rising cost of living have steadily eroded purchasing power. Many households now struggle to afford even the basic necessities of life, forcing them to reduce consumption, incur debt, or depend increasingly on remittances sent by family members working abroad.

The employment situation is equally alarming. According to the National Statistics Office, Nepal's unemployment rate increased from 11.4 percent in 2017–18 to 12.6 percent in 2022–23, while youth unemployment reached nearly 23 percent. Yet these figures reveal only part of the problem. A far larger number of Nepalis remain underemployed or trapped in low-paying informal occupations that fail to provide economic security or meaningful career prospects. Even university graduates and highly skilled professionals increasingly find themselves unable to secure employment commensurate with their education and abilities. According to professional bodies and various studies, a substantial proportion of Nepal's engineers, doctors, nurses, IT professionals, and other skilled workers have chosen to pursue careers overseas, reflecting the country's growing inability to retain its own human capital.

The inevitable consequence has been an unprecedented migration of Nepal's youth. On average, thousands of Nepalis receive labour approvals for foreign employment each week, while millions have migrated abroad over the past three decades, excluding those working in India. The 2021 National Population Census revealed that nearly one in four Nepalis was absent from the country, the overwhelming majority being of working age. Although the remittances they send home have become the backbone of Nepal's economy—contributing roughly one-quarter of the country's Gross Domestic Product—they also mask deeper structural weaknesses. Remittances sustain household consumption and support foreign exchange reserves, but they cannot substitute for productive domestic investment, industrial growth, technological innovation, or sustainable job creation.

Perhaps the most disturbing manifestation of this economic despair has been the willingness of some Nepali youth to undertake extraordinary risks simply to secure a livelihood. Hundreds have reportedly enlisted in the Russian military despite the ongoing war in Ukraine, with many losing their lives or remaining missing or imprisoned. Such tragic episodes illustrate not only the severity of Nepal's employment crisis but also the depth of hopelessness felt by many young people who see few meaningful opportunities within their own country.

Beyond economics lies an equally serious crisis of confidence. Years of political instability, weak governance, repeated corruption scandals, and the perceived inability of successive governments to deliver meaningful economic opportunities have significantly eroded public trust in the state and its institutions. A popular Nepali proverb—"Jun jogi aaye pani kanai chirekaa" ("Every ascetic has pierced ears")—captures the widespread public belief that regardless of who comes to power, little changes because the political system itself has become dysfunctional.

This erosion of trust has produced consequences extending far beyond temporary labour migration. Increasing numbers of young Nepalis no longer view foreign employment as a short-term economic necessity but as a permanent escape from a system in which they have lost confidence. Every year, well over one hundred thousand students obtain No Objection Certificates to pursue education abroad, and many eventually choose to settle permanently in their host countries. Likewise, countless migrant workers seek permanent residency and foreign citizenship whenever the opportunity arises, often relinquishing the citizenship of the country of their birth. This represents not merely a migration of labour but a migration of hope, ambition, talent, and confidence in Nepal's future.

Many citizens increasingly perceive that the state's institutions have been captured by a nexus of political patronage, bureaucratic inefficiency, and vested economic interests. High-profile scandals involving corruption, cooperative fraud, human trafficking, gold smuggling, public procurement irregularities, and the illegal occupation of public land have reinforced the perception that accountability is selective and that powerful individuals often remain beyond the reach of the law. Whether this perception is entirely accurate or not, its political consequences are undeniable. Public confidence in democratic institutions has steadily weakened, particularly among younger generations who increasingly question whether the existing political order is capable of delivering either justice or prosperity.

No nation can achieve sustained economic development when its most energetic, educated, and productive citizens lose faith in their country's future. Nepal's greatest challenge today is therefore not merely to increase economic growth but to restore hope. Rebuilding public trust will require more than ambitious slogans or periodic political change. It demands honest and visionary leadership, clean and accountable governance, employment-generating economic policies, a predictable investment climate, and institutions that reward merit rather than political patronage. Unless Nepal can convince its young people that they have a meaningful future in their own country, the continuing exodus of talent and aspiration will remain one of the greatest obstacles to national development.

( Excerpt from Reimagining Nepal: A New Path to National Renaissance by Kamal Thapa )

Reimagining Nepal: A New Path to National Renaissance

 बजारमा चाँडै आउँदैछ... 

"Reimagining Nepal A New Path to National Renaissance" This book is both an examination of Nepal's political evolution and a proposal for its ideological renewal.  It begins by questioning the common assumption that democracy is self-sustaining. Democracy, like every enduring political system, requires responsible citizens, strong institutions, moral leadership, constitutional discipline, and a shared national purpose. Without these foundations, democratic procedures alone cannot guarantee stability, prosperity, or good governance.  The book revisits Nepal's democratic transition of 1951 (2007 BS), which ended the century-long Rana oligarchy. It examines the respective roles played by King Tribhuvan, the Nepali Congress, and the Government of India, arguing that Nepal's democratic transformation emerged from a complex interaction of domestic political aspirations and changing regional geopolitics. While opening the door to constitutional democracy, this transition also initiated enduring debates concerning sovereignty, national identity, and Nepal's relationship with its powerful neighbours.  Subsequent chapters trace the evolution of Nepal's political parties, from Nepal Praja Parishad to the formation of Rastriya Prajatantra Party Nepal. They examine how many of the dominant political ideologies adopted in Nepal—including Marxism-Leninism, democratic socialism, liberal democracy, and republicanism—originated in very different historical circumstances and were introduced into Nepal with only limited adaptation to its unique civilizational context. While acknowledging the historical contributions of these ideologies elsewhere, the book explores why their application has often failed to produce stable governance, sustained economic development, or lasting national cohesion.  To understand these limitations, the book undertakes a comparative examination of the major political traditions of the modern world, including liberalism, conservatism, socialism, communism, and capitalism. Rather than dismissing these traditions outright, it evaluates both their achievements and their shortcomings before assessing their relevance to Nepal's particular historical experience.  The book also examines Nepal's political transformation following the People's Movement of 2006(2062-63 B.S) and the subsequent adoption of federalism, secularism, and republicanism. These developments fundamentally altered Nepal's constitutional order, state structure, and national identity. The abolition of the monarchy, the declaration of secularism, and the restructuring of the state remain among the most consequential—and debated—political decisions in modern Nepali history. This study analyzes the domestic and international circumstances surrounding these changes and assesses their long-term consequences for governance, sovereignty, constitutional continuity, and public confidence in democratic institutions.  Against this backdrop, Sambardhanwad is presented not simply as another political programme but as an indigenous political philosophy for the twenty-first century. It is not a religious doctrine, nor is it an exercise in nostalgia. It is an attempt to construct a distinctly Nepali framework for governance by drawing upon Nepal's civilizational wisdom while embracing democratic accountability,scientific progress, economic freedom, social justice, and responsible modernization. It seeks to preserve Nepal's historical identity without resisting necessary reform and to modernize without cultural self-alienation.  The central argument of this book is therefore straightforward: no political system can enjoy lasting legitimacy in Nepal unless it grows organically from the country's own historical experience, cultural values, and civilizational identity.Borrowed models may offer valuable lessons, but they cannot substitute for a philosophy that genuinely reflects the aspirations, character, and historical consciousness of the Nepali people.

विश्व कप फुटबल प्रतियोगिताको अनुभूति

विश्वकप फुटबल: मेरा केही अविस्मरणीय संस्मरणहरू

​अहिले संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानाडा र मेक्सिकोको संयुक्त आयोजनामा 'फिफा विश्वकप २०२६' भव्य रूपमा सञ्चालन भइरहेको छ। सिंगो विश्वको ध्यान यतिबेला विश्वकपतर्फ आकर्षित हुनु स्वाभाविकै हो। एक फुटबलप्रेमी भएका नाताले यो महाकुम्भप्रति मेरो पनि विशेष उत्सुकता र आकर्षण छ। अहिले पनि अनुकूल मिल्नासाथ म नियमित रूपमा विश्वकपका खेलहरू हेरिरहेको छु। यही माहोलका बीच, विश्वकप फुटबलसँग जोडिएका मेरा केही पुराना संस्मरणहरू यहाँ लिपिबद्ध गर्न मन लागेको छ।

​बाल्यकालदेखि नै विश्वकपको निकै चर्चा सुन्ने गरे पनि सुरुका दिनमा खेल प्रत्यक्ष हेर्ने अवसर मिलेन। सन् १९७० को दशकको अन्त्यतिर भिडियो रेकर्ड गरिएका क्यासेटहरू नेपाल भित्रिन थालेपछि मात्र हामीले 'भिडियो डेक' मार्फत टेलिभिजनको पर्दामा रेकर्डेड खेलहरू हेर्न पायौँ। विश्वकपका पुराना खेलहरू मैले त्यसरी नै हेरेको थिएँ। त्यतिबेलासम्म नेपालमा टेलिभिजनको प्रसारण सुरु भइसकेको थिएन। तर, विश्वकपका खेलहरू प्रत्यक्ष (लाइभ) हेर्ने चाहना म र मेरा समकालीन साथीहरूमा तीव्र रूपमा जागृत भइसकेको थियो।

​फलस्वरूप, सन् १९७८ मा अर्जेन्टिनामा भएको ११औँ विश्वकपका केही खेलहरू हामीले अनेक जुक्ति लगाएर प्रत्यक्ष हेर्न सफल भयौँ। त्यस बखत प्राविधिक ज्ञान भएका एकाध व्यक्तिहरूले मात्र घरको छानामा ठूलो छाता जस्तो 'डिस एन्टेना' जडान गरेर विदेशी च्यानलहरू समात्ने गर्थे। त्यस्ता व्यक्तिको खोजी गर्ने क्रममा काठमाडौँको मैतीदेवी निवासी एकजना इन्जिनियरबारे जानकारी मिल्यो, जो रुसबाट पढेर फर्किएका थिए। उनीसँग सम्पर्क गरेर हामीले केही खेलहरू प्रत्यक्ष हेर्ने निधो गर्‍यौँ। फुटबलका चरम पारखी म, मेरा आदरणीय दाजु नेत्रबहादुर थापा (जो अहिले नेपाली सेनाको रथी पदबाट अवकाशप्राप्त भइसक्नुभएको छ) र मेरा अभिन्न मित्र एवं पूर्वमन्त्री दीपक बोहरा (जसको अहिले स्वर्गारोहण भइसकेको छ) राति अबेरसम्म नसुती मैतीदेवी पुग्ने गर्थ्यौँ। रात्रिको सन्नाटामा बसेर त्यसरी विश्वकपको प्रत्यक्ष प्रसारण हेरेको त्यो पल अहिले पनि मेरो मानसपटलमा मधुर स्मृतिका रूपमा ताजा छ।

​भाग्यवश, सन् १९८२ को विश्वकप फाइनल खेल भने मैले स्पेनको राजधानी म्याड्रिडस्थित रङ्गशालामै उपस्थित भएर हेर्ने सुवर्ण अवसर पाएँ। विक्रम संवत् २०३४ साल असोजमा तत्कालीन श्री ५ महाराजाधिराज वीरेन्द्र वीरविक्रम शाहदेवबाट राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्को सदस्यमा मनोनीत भएपछि २०३५ साल चैतमा मलाई अखिल नेपाल फुटबल सङ्घ (एन्फा) को अध्यक्ष हुने सौभाग्य मिल्यो। त्यतिबेला म मात्र २३ वर्षको ठिटो थिएँ र फुटबलको उदाउँदो खेलाडीका रूपमा सक्रिय थिएँ। म संकटा क्लबबाट फुटबल खेल्थेँ। संकटाबाट खेल्ने क्रममै मैले काठमाडौँको प्रतिष्ठित 'ए' डिभिजन सहिद स्मारक लिग र त्रिभुवन च्यालेन्ज शिल्ड जित्ने अवसर पाएको थिएँ। त्यस्तै, राष्ट्रिय स्तरको 'नर ट्रफी' प्रतियोगितामा नारायणी अञ्चलको तर्फबाट खेलेर हामी प्रथम भएका थियौँ। त्यतिबेला म भर्खरै नेपालको राष्ट्रिय टोलीमा समेत छनोट भइसकेको थिएँ। तर, अप्रत्याशित रूपमा एन्फा अध्यक्षको गम्भीर जिम्मेवारी काँधमा आएपछि मैले बिस्तारै मैदानको सक्रिय खेल जीवनबाट सन्यास लिएँ।

​यसैबीच, एन्फा अध्यक्षको हैसियतमा म एसियाली फुटबल महासङ्घ (एएफसी) को कार्यकारी समिति सदस्यमा समेत निर्वाचित भएँ। यी दुई जिम्मेवारीका कारण मलाई एसिया र विश्वका विभिन्न मुलुकमा हुने फुटबल गतिविधिमा सहभागी हुने अवसर मिल्दै गयो। यसै सिलसिलामा सन् १९८२ मा स्पेनमा १२औँ विश्वकप आयोजना भयो। सोही प्रतियोगिताको दौरान आयोजित 'फिफा कङ्ग्रेस' मा भाग लिने अवसर मैले पाएँ।

​विश्वकप आफैँमा एउटा महापर्व हो। स्पेनका विभिन्न सहरहरू उत्सवमय बनेका थिए। फाइनल खेल म्याड्रिडको प्रसिद्ध रङ्गशालामा तय भएको थियो। खेल सुरु हुनुभन्दा केही घण्टा अघिदेखि नै पूरा म्याड्रिड सहर फुटबलको रङमा रंगिएको थियो। सडकहरू दुलही झैँ सिँगारिएका थिए। रङ्गीचङ्गी पहिरनमा सजिएका, विभिन्न बाजागाजासहित फाइनलमा पुगेका टोलीका झण्डा र ब्यानर बोकेका समर्थकहरूको विशाल सागर जताततै देखिन्थ्यो। फिफाका प्रतिनिधि भएकाले हामी खेल सुरु हुनु एक घण्टा अगावै रङ्गशाला छिर्नुपर्ने नियम थियो, तर सर्वसाधारण दर्शकहरू त तीन-चार घण्टा अघिदेखि नै भित्र बसेर उत्सव मनाइरहेका थिए। रङ्गशालाभित्रको त्यो अभूतपूर्व माहोल, लाखौँ दर्शकको गगनभेदी गर्जन र रङ्गीन वातावरणको कम्पन मेरो मनमस्तिष्कमा आज पनि उत्तिकै ताजा छ।

​त्यस ऐतिहासिक फाइनलमा विश्व फुटबलका दुई महाशक्ति– पश्चिम जर्मनी र इटाली आमनेसामने थिए। खेलमा जर्मनीले उत्कृष्ट प्रदर्शन गरेता पनि नतिजा इटालीको पक्षमा गयो। सो खेलमा इटालीका 'पाउलो रोसी' चम्किलो ताराका रूपमा उदाए। फाइनलको पहिलो गोल उनैले गरेका थिए। अन्ततः जर्मनीलाई ३–१ को गोलअन्तरले पराजित गर्दै इटालीले विश्वकपको उपाधि चुम्यो।

​सन् १९८२ को विश्वकप फाइनल रङ्गशालामै हेरे पनि सन् १९८६ को मेक्सिको विश्वकप (१३औँ संस्करण) भने मैले काठमाडौँमा साथीहरूकै माझ टेलिभिजनको पर्दामा हेरेँ। त्यतिबेला नेपालमा भर्खरै 'नेपाल टेलिभिजन' को स्थापना भएको थियो। स्थापनाको छोटो अवधिमै नेपाल टेलिभिजनले उक्त विश्वकपको प्रत्यक्ष प्रसारण गरेर नेपाली खेलकुद इतिहासमा एउटा ठूलो कीर्तिमान कायम गरेको थियो।

​यस पटकको सन् २०२६ को विश्वकप फुटबल इतिहासमै पहिलो पटक तीनवटा राष्ट्रहरूले संयुक्त रूपमा आयोजना गरिरहेका छन्। सहभागिताको हिसाबले पनि पहिलो पटक ४८ मुलुकहरू यसमा भिड्दै छन् र खेलका केही नियमहरूमा परिमार्जन समेत गरिएको छ। यी सबै विशेषताका कारण यस पटकको विश्वकप अझ बढी रोचक र अविस्मरणीय रहने पक्का छ।

​यस विश्वकपमा मेरो व्यक्तिगत मनपर्ने (फेभरेट) टोली पोर्चुगल हो। क्रिस्टियानो रोनाल्डोको प्रशंसक (फ्यान) भएकाले उनको खेल जीवनमा एक पटक विश्वकपको ट्रफी उचालेको हेर्ने मेरो तीव्र चाहना छ। यसबाहेक, म इङ्गल्याण्ड र जर्मनीको पनि समर्थक हुँ। एसियाली मुलुकहरू मैदानमा उत्रिँदा भने मेरो स्वाभाविक समर्थन एसियाली राष्ट्रहरूतर्फ नै हुनेछ। यद्यपि, हालसम्मको खेल प्रदर्शन र सम्भावनाका आधारमा विश्लेषण गर्ने हो भने फ्रान्स, अर्जेन्टिना, ब्राजिल र स्पेन निकै उत्कृष्ट एवं बलिया दाबेदार देखिएका छन्।

नेपालको भूराजनीतिक अवस्थिति र १९५० को सन्धि

 नेपालको भूराजनीतिक अवस्थिति र १९५० को सन्धि 

k//fi6« dGqfnosf] lhDd]jf/L ;dfNg]lalQs} ;g\ !(%) df ePsf] g]kfn–ef/t zflGt tyf d}qL ;lGw kl/dfh{gsf lgldQ d lgs} pT;fxsf ;fy nflu/x]sf] lyPF . /fhgLltzf:qdf :gftsf]Q/ ubf{b]lv g} d]/f] ;jf{lws ¿lrsf] ljifo cGt/f{li6«o ;DaGw /x]sf] lyof] . To;df klg l5d]sL d'n'sx?;Fusf] ;DaGwdf d ljz]if cle¿lr /fVy]+ .

g]kfn clw/fHosf] PsLs/0fk"j{b]lv g} ef/tsf ljleGg /fHosf /fhf/hf}6fx?;Fu g]kfnsf] ;DaGw /xFb} cfPsf] xf] . lnR5lj / dNn sfnd} pQ/df ltAat / blIf0fdf cjw, ldlynf / duw /fHox?;Fu g]kfn pkTosf / 5l/P/ /x]sf cGo /fHox?lar wfld{s, ;f+:s[lts / Jofkfl/s ;DaGw sfod lyof] .

g]kfn–ef/t ;DaGwsf] Oltxf; lgs} nfdf] 5 . wfld{s, ;fdflhs / ;f+:s[lts If]qdf ;dfgtf / ;xsfo{sf] b[li6af6 b'O{ b]zsf] ;DaGw k|fu}ltxfl;s sfnb]lv g} hf]l8Fb} cfPsf] eP klg oL b'j} cnu cl:tTj af]s]sf e"v08 x'g\ . clxn] ef/t lxdfno kj{tb]lv lxGb dxf;fu/;Dd km}lnPsf] ljzfn /fi6« xf] eg] g]kfn d"ntM lxdfno z[ª\vnfjfl/ / kfl/ /x]sf] t'ngfTds ?kdf ;fgf] b]z xf] .

x'g t …g]kfn ef/tLo pkdxfåLkleqsf] cª\u xf]Ú eGg] e|d 5 clxn] klg sltkonfO{ . t/, lxdfnkfl/ klg g]kfn 5, ToxfF km/s ;+:s[lt, efiff / k/Dk/fx? 5g\ eGg] w]/}n] x]Ssf /fv]sf 5}gg\ . cGt/f{li6«o ;DaGw / g]kfnsf] s"6gLlt a'‰g of] e"/fhgLlts cjl:yltaf/] 1fg x'g' cToGt h¿/L x'G5 .

g]kfnsf] cfˆg} …qmf]gf]nf]hLÚ 5 . ;To o'usf s'/f ls+jbGtLsf ?kdf /x]sf 5g\ . t/, q]tf / åfk/ o'usf kfq, 36gf / :yfgx?sf] clen]v obfsbf g]kfnsf s'gfsGb/fdf km]nf kg]{ u/]sf 5g\ . zfSo, uf]kfn, dlxifkfn, ls/ft, lnR5lj, dNn / zfx sfnsf Oltxf; t lnlka4;d]t ePsf 5g\ .

ef}uf]lns ?kdf g]kfn slxn] km}lnPsf] 5, slxn] ;ª\s'rgdf k/]sf] 5 . k[YjLgf/fo0f zfxsf] PsLs/0f cleofgkl5sf] o'unfO{ cfw'lgs sfn dfGg] xf] eg] jt{dfg cj:yf;Dd cfOk'Ubf g]kfnn] y'k|} cf/f]xcj/f]x kf/ ul/;s]sf] 5 .

PsLs/0fsf] qmddf g]kfnn] sfod u/]sf] l6:6fb]lv ;tnh;Ddsf e"efu To; avt ef/tLo e"ld lyPgg\ . la|l6; ;fd|fHo cwLg:t klg lyPgg\ . g]kfn pkTosfsf dNn /fhfsf] ;xof]usf lglDt cfPsf cª\u|]hL kmf}hnfO{ uf]/vfnLx?n] xl/x/k'/ u9Ldf g/fd|f];Fu k/flht u/]afx]s PsLs/0f cleofgsf] qmddf ;g\ !*!$ cufl8 la|l6; ;fd|fHo jf tTsfnLg ef/t;Fu g]kfnsf] o'4 ePsf] klg xf]Og .

jt{dfg g]kfn jf g]kfnL e"v08 Oltxf;b]lv g} :jtGq, :jzfl;t / ;fj{ef}d /xFb} cfof] . of] :jfledfg / klxrfgn] g]kfnL dfgl;stfdf h/f uf8]/ a;]sf] 5 . of] dfgl;stf;Fu ckl/lrt b]zL–ljb]zLx?n] g]kfn a'‰b}gg\ . oxL cfnf]sdf g]kfnsf] k//fi6« gLlt / cGt/f{li6«o ;DaGw kl/eflift / kl/rflnt x'g'k5{ eGg] d]/f] ;f]r ljBfyL{sfnd} ljsf; ePsf] xf] .

oxL k[i7e"lddf g]kfn / ef/tlar /x]sf] ;g\ !(%) sf] zflGt tyf d}qL ;lGwnfO{ ;dofg's"n kl/dfh{g ug{'k5{ / Tof] b'j} b]zsf] lxtdf x'G5 eGg] ;f]rfO sfof{Gjog ug]{tkm{ d lqmofzLn x'g yfn]+ .

;g\ !($& cu:t !% df a]nfotaf6 :jtGqtf k|fKt u/]kl5 ef/tn] cfˆgf pQ/L ;fgf l5d]sLx?;Fusf] ;DaGw gofF 9ª\uaf6 kl/eflift ug{ ;lGw ug]{ qmd ;'¿ u/]sf] lyof] . e'6fg;Fu ;g\ !($( cu:t ( / l;lSsd;Fu ;g\ !(%) l8;]Da/ % df ef/tn] zflGt tyf d}qL ;lGw ;DkGg u¥of] . e'6fg;Fu ePsf] ;lGwaf6 ToxfFsf] ;'/Iff / k//fi6« dfldnfdf ef/tsf] dfu{bz{g dfGg'kg]{ Joj:yf eof] . l;lSsd;Fusf] ;lGwn] ;f] d'n's ef/tsf] …k|f]6]S6f]/]6Ú sf ?kdf /xg] k|fjwfg /flvof] .

e'6fgkl5 g]kfn;Fu klg ;lGw ug{ ef/tn] af/Daf/ k|of; u¥of] . la|l6; ;fd|fHosf] ktg / ef/tLo :jtGqtf;Fu} g]kfnsf] /f0ff zf;g cleefjsljxLg ePsf] lyof] . la|l6; zf;sx?nfO{ v';L kf/]/ g]kfndf lg/ª\s'z hxflgofF zf;g rnfO/x]sf /f0ffx? :jtGq ef/tsf g]tfx?;Fu ql;t / cfzª\lst lyP .

b]zdf /f0ff zf;gaf6 d'lQm / k|hftGq axfnL ug{ rfxg] g]kfnL g]tfx?n] ef/tsf] :jtGqtf cfGbf]ngdf ;d]t ;xefuL eP/ h]ng]n ef]u]sf lyP . ef/tLo g]tfx?;Fu pgLx?sf] ;DaGw / lxdlrd /fd|f] lyof] . ef/tLo g]tfx?af6 /f0ffx? cfˆgf] zf;g;Qf lg/Gt/tfsf] ;'lglZrtf vf]lh/x]sf lyP . t/, To;af/] cfZj:t x'g g;s]sf sf/0f ef/t;Fu gofF ;lGw ug{ /f0ff ;/sf/ vf;} pT;flxt lyPg, a¿ cfn6fn ul//x]sf] lyof] .

g]kfnnfO{ ;lGwsf lglDt dgfpg g;s]sf sf/0f g]x?n] tTsfnLg ef/tLo /fhb"t ;'/lht l;+x dh]l7ofnfO{ x6fO{ lghsf] 7fpFdf @))^ c;f/df cfˆgf] ljZjf;kfq rGb|]Zj/ k|;fb gf/fo0f l;+xnfO{ sf7df8f}+ k7fP .

;g\ !($( df dfcf] T;] t'ªsf] g]t[Tjdf rLgdf sDo'lg:6 ;/sf/ u7g ePkl5 t emg\ g]kfn;Fu oyfzSo rfF8f] ;lGw ug{ g]x? xtfl/Psf lyP . gofF /fhb"t l;+x / To; a]nf g]kfnsf] k//fi6« ljefusf 8fO/]S6/ ljhozdz]/ /f0fflarsf] k/fdz{kl5 @))^ kmfu'gdf df]xgzdz]/ ef/t e|d0fdf uP . To;clu @))^ dª\l;/df ljhozdz]/n] lbNnL uP/ g]x?nfO{ e]6L df]xgzdz]/sf] e|d0f / d}qL ;lGwsf ;DaGwdf cfjZos tf/tDo ldnfO;s]sf lyP . df]xgzdz]/n] lbNnLdf /xFbf g]x?;Fu gofF ;lGw ug]{af/] ;}4flGts ;xdlt u/] .

ljhozdz]/ /f0ff k|wfgdGqL df]xgzdz]/sf 5f]/f x'g\ . pgL k9]n]v]sf, ;Hhg, b]zsf] dfof ug]{ tyf /f0ffx?dWo] t'ngfTds ?kdf pbf/ k|j[lQsf lyP . g]kfn–ef/t d}qL ;lGw ug]{ sfo{df pgsf] dxÎjk"0f{ e"ldsf /x]sf] lyof] .

b]zleq /f0ff zf;g sdhf]/ x'Fb} uO/x]sf], k|hftGqsf nflu cfGbf]ng rs{+b} uPsf], ef/t;Fusf] cfly{s lge{/tf a9\b} uPsf] tyf rLgdf :yflkt sDo'lg:6 ;/sf/af6 sfnfGt/df g]kfnsf] ;'/Iffdf ;d]t vt/f cfpg ;Sg] cfFsng u/L ljhozdz]/n] ef/t;Fu ;lGw ug]{ jftfj/0f tof/ kf/]sf lyP . oBlk g]kfnnfO{ clxt x'g] ;lGwsf sltko a'Fbfx? -vf; u/L bkmf @, %, ^ / &_ tyf ;lGwsf] bf];|f] efudf /x]sf] Jofkf/;DaGwL k|fjwfgdf ;'wf/ ug{ pgn] k|oTg u/] klg ;kmn x'g ;s]gg\ .

cGttM @))& ;fpg !^ -h'nfO{ #!, !(%)_ ut] l;+xb/af/l:yt Uofn/L a}7sdf eJo ;df/f]xdf g]kfn / ef/tlarsf] ;DaGwnfO{ bL3{sfnLg k|efj kfg]{ zflGt tyf d}qL ;lGwdf x:tfIf/ eof] . g]kfnsf] tkm{af6 k|wfgdGqL >L # df]xgzdz]/ ha/f / ef/tsf] tkm{af6 /fhb"t rGb|]Zj/ k|;fb gf/fo0f l;+xn] ;lGwdf x:tfIf/ u/] . ;fy}, ;lGwdf gk/]sf / ;lGwsf sltko Joj:yfnfO{ JofVof ug]{ k|of]hgsf lglDt kq;d]t cfbfgk|bfg eof] . t/, ;f] kqnfO{ uf]Ko /fVg] ;xdlt ePsf] lyof] .

b'O{ b]zlar cfˆgf] kNnf ef/L x'g] u/L ;lGw ;DkGg ePkl5 ef/t t v';L x'g] eof] g}, cfˆgf] zf;gn] lg/Gt/tf kfpg] cfzfdf /f0ff zf;sx? klg xlif{t lyP .

b'O{ :jtGq / ;fj{ef}d;Qf ;DkGg d'n'sx?lar ePsf] ;lGwdf Psflt/ k|wfgdGqL / csf]{tkm{ /fhb"tn] x:tfIf/ ug{' g} pQm ;lGwsf] klxnf] c;dfg / c:jfefljs ljifo lyof] . x'g klg e'6fg;Fu ef/tn] u/]sf] ;lGwdf ToxfFsf /fi6« k|d'v tyf ef/tsf] tkm{af6 ef/tLo /fhb"tx?n] x:tfIf/ u/]sf 5g\ . o;af6 ef/tn] e'6fg;/x g} g]kfn;Fu Jojxf/ ug{ vf]h]sf] k|tLt x'G5 . kl5 l;lSsd;Fusf] ;lGwdf klg ToxL b]lvof] .

x:tfIf/stf{sf] :t/ut c;dfgtf dfq xf]Og, ;lGwdf /x]sf ljifoj:t'sf sf/0f;d]t ;g\ !(%) df ;DkGg g]kfn / ef/tlarsf] zflGt tyf d}qL ;lGw g]kfnsf] s"6gLlts Oltxf;df ljjfbf:kb /xFb} cfPsf] 5 . ;lGw ePsf] lbgb]lv g} g]kfndf o;sf] lj/f]w ;'¿ ePsf] xf] .

))

 

;g\ !(%) sf] zflGt tyf d}qL ;lGwn] g]kfn / tTsfnLg ef/tsf] la|l6; ;/sf/lar ;g\ !(@# df ePsf] ;lGw lj:yflkt u¥of] . g]kfnsf] Oltxf;df a]nfot ;/sf/;Fu ePsf] pQm ;lGwsf] ljz]if dxÎj 5 . ef/tsf cGo /fHo, /hf}6fsf] t'ngfdf g]kfnsf] :t/ / x}l;ot km/s 5 eGg] tYo ;g\ !(@# sf] ;lGwn] :ki6 :jLsf/ u/]sf] 5 . pQm ;lGwdfkm{t klxnf] k6s a]nfot ;/sf/n] g]kfnsf] :jtGqtf / ;fj{ef}ldstfsf] cf}krfl/s ;Ddfg u/]sf] 5 . oBlk pQm ;lGwdf la|l6; ;/sf/sf] ;fd|fHojfbL dfgl;stf eg] k|s6 ePs} 5 .

a]nfotL ;/sf/sf] ToxL dfgl;stf / cjwf/0ffnfO{ :jtGq / nf]stflGqs ef/tn] ;d]t lg/Gt/tf lbg rfx]sf] :ki6 dg;fo g]kfn;Fusf] ;g\ !(%) sf] ;lGwdf k|ltlalDat ePsf] 5 . /f0ffx?n] zf;g;Qf hf]ufpg] p2]Zosf ;fy a]nfot ;/sf/nfO{ l/emfpg ;'/Iff / k//fi6« gLlt;DaGwL ljifodf k6s k6s ;Demf}tf u/]sf lyP . ljZjo'4df g]kfnL kmf}h k7fpg], ef/tsf] cfGtl/s /fi6«jfbL ljb|f]x ;dg ug{ ;}Go ;xof]u ug]{ tyf emG8} Ps ztfAbL;Dd g]kfnsf] s"6gLlts ;DaGw s]jn a]nfot;Fu dfq ;Lldt ug]{ /f0ffsfnLg gLlt o;sf] HjnGt pbfx/0f xf] . :jtGqtfkl5sf] ef/tn] ;d]t g]kfn ;/sf/af6 o:t} ck]Iff /fv]sf] k|:6 b]lvG5 .

…g]kfn, e'6fg / l;lSsd ef/tsf k|efjIf]q x'g\, lxdfno z[ª\vnf ef/tsf] pQ/L ;'/Iff lsNnf xf]Ú eGg] hjfx/nfn g]x?sf] dfGotf lyof] . ToxL dfGotfnfO{ lg/Gt/tf lbg] k|of]hgsf lglDt g]kfn;Fu zflGt tyf d}qL ;lGw ul/Psf] xf] .

o;sf cltl/Qm ;lGwdf x:tfIf/ eP;Fu} cfbfgk|bfg ePsf uf]Ko kqdf plNnlvt ljifox?n] ;d]t o; tYonfO{ k'li6 u5{g\ . uf]Ko /fVg] elgPsf] ;f] kq ef/tsf k|wfgdGqL g]x?n] gf} jif{kl5 @)!^ ;fndf kqsf/ ;Dd]ng u/]/ PskIfLo 9ª\un] ;fj{hlgs u/]sf lyP . ;f] ;lGwdf g]kfnsf] lxteGbf klg a9L ef/tLo lxtsf] kIfkf]if0f / g]kfnnfO{ ef/tsf] lgoGq0fdf /fVg] vfnsf k|fjwfg ;dfj]z 5g\ .

;g\ !(%) sf] g]kfn–ef/t zflGt tyf d}qL ;lGwdf !) j6f wf/f 5g\ . ltgdf d'Vo ?kn] …sG;'n/Ú, ;'/Iff, gful/snfO{ ul/g] Jojxf/ / cfly{s ljifox? ;d]l6Psf 5g\ . …sG;'n/Ú ljifo ;fdfGo / cGt/f{li6«o dfGotfadf]lhd g} 5g\ . o;df s'g} ljjfb 5}g . ;'/Iff tyf Pscsf{sf b]zsf gful/sx?nfO{ ul/g] Jojxf/ / cfly{s ljifox? eg] c;xh, c;dfg / cg'ko'Qm 5g\ .

;lGwsf] wf/f @ df pNn]v ePsf] æs'g} l5d]sL;Fu uDeL/ åGå jf ljjfb pTkGg eP Pscsf{nfO{ hfgsf/L lbg k|lta4 5g\Æ eGg] jfSof+z / o;};Fu ;DalGwt uf]Ko kqdf …s'g} Ps b]zdf ;'/Iff vt/f k/] b'j} b]z ldn]/ To;sf] k|ltsf/ ug]{Ú egL ul/Psf] Joj:yf g]kfnsf lglDt :jLsfo{ xf]Og .

…l5d]sL;Fusf] v6k6 jf ljjfbÚ eGg] cjwf/0ff :jtM rLg lj¿4 s]lGb|t /x]sf] a'lemG5 . lsgeg] ef/tsf cltl/Qm g]kfn s]jn rLgsf] dfq l5d]sL xf] . o;} u/L o; wf/fsf] k|fjwfgn] g]kfn / ef/tlar ;}Go u7aGwg /x]sf] a'lemG5, h'g g]kfnsf] rfxgf xf]Og . Ps l5d]sL lj¿4 csf]{ l5d]sL;Fu u7aGwg ug{' g]kfnsf lglDt cfTd3ftL x'g]5 .

;'/Iff;Fu ufFl;Psf] csf]{ ljifo ;lGwsf] wf/f % / o;};Fu ;DalGwt uf]Ko kqsf] a'Fbf @ xf] . ;f] wf/f / kqdf pNn]v 5— g]kfnsf] ;'/Iffsf lgldQ cfjZos kg]{ xftxltof/ / uf]nLu6\7f jf o'4;fdu|L ef/t ;/sf/n] pknAw u/fpg]5 . ef/t ;/sf/n] pknAw u/fpg g;]s]sf] cj:yfdf ef/t ;/sf/sf] ;xfotf / ;xdltcg';f/ ef/tLo e"ld eP/ cfoft ug{ ;lsg]5 .

of] ljjfbf:kb k|fjwfgs} sf/0f :jtGq / ;fj{ef}d;Qf ;DkGg b]z g]kfnn] cfˆgf] ;'/Iffsf ;DaGwdf :jtGq 9ª\un] lg0f{o ug{ kfpg] clwsf/ ;ª\s'lrt / lgolGqt x'g k'u]sf] 5 . oxL ljjfbf:kb k|fjwfgsf] cf8df g]kfnn] rLgaf6 xltof/ cfoft ubf{ @)$% ;fndf ef/tn] g]kfn lj¿4 gfsfaGbL;d]t nufPsf] lyof] . 

साभारः नाकाबन्दी र भूरजानीति

के तपाईले Æनाकाबन्दी र भूराजनीतिÆ पढ्नु भयो 

महेन्द्र राजमार्ग निर्माणमा विदेशी सहायता आउनुपूर्वको कथा

महेन्द्र राजमार्ग निर्माणमा विदेशी सहायता आउनुपूर्वको कथा

२०६५ सालमा गणतन्त्र घोषणा भएपछि राजाहरूको नाममा रहेका राजमार्ग, संस्था र भवनहरूसँग जोडिएका नामहरू हटाउने पुर्वाग्रही निर्णय सरकारले गरेको थियो । गत २०८२ फागुन २१ को निर्वाचन पछि गठन भएको बालेन्द्र शाह नेतृत्वको शक्तिशाली सरकारले त्यस्ता पुर्वाग्रही निर्णयहरू सच्याउने प्रशंसनीय अठोट गरेको छ । यसैक्रमा सरकारद्वारा हालै सार्वजनिक गरिएको शासकीय सुधारका लागि १८ बुँदे राष्ट्रिय प्रतिबद्धतापत्रको मस्यौदामा पूर्व–पश्चिम लोकमार्गको नाम पुरानै ‘महेन्द्र राजमार्ग’ कायम गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ । यो विषय अहिले सर्वाधिक चर्चामा रहेको छ ।

यसै बिच महेन्द्र राजमार्ग निर्माणमा विदेशी सहायता आउनुपूर्वको कथा समेटिएको सन्दर्भ मेरो बुबाको सम्झनामा मैले लेखेको 'एक पटकको सैनिक, जीवनभरको सैनिक' पुस्तकमा उल्लेखित प्रसङ्ग पनि यस विषयमा रुचि राख्नेहरूका लागि उपयोगी हुन सक्छ भन्ने ठानि उक्त पुस्तकको सान्दर्भिक अंश यहाँ प्रस्तुत गरेको छु । सन्दर्भ यस्तो छ-

वि.सं. २०१८ सालमा ओखलढुङ्गामा वडाहाकिमको जिम्मेवारी पूरा गरी गृह मन्त्रालयमा हाजिर भएको केही समयपछि राजा महेन्द्रबाट मेरो बुबा कर्णेल छत्रबहादुर थापालाई दर्शनभेटका निम्ति दरबारमा बोलाइयो। ओखलढुङ्गामा बुबाबाट भएको कामको राजाबाट उच्च प्रशंसा भयो। साथै, देश विकासका निम्ति भौतिक पूर्वाधार र त्यसमा पनि यातायातको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहने उल्लेख गर्दै राजाले मेची-महाकाली जोड्ने राजमार्ग निर्माण गर्ने आफ्नो योजना बताए। त्यसबेलासम्म उक्त राजमार्ग निर्माणका निम्ति वैदेशिक सहायता जुटिसकेको थिएन। राजा महेन्द्रले उक्त बाटोको महत्त्वलाई विचार गरेर नेपाली श्रम र लगानीबाट निर्माण कार्य तत्काल सुरु गर्ने सोच बनाएका थिए। तदनुरूप मेचीदेखि महाकालीसम्मको भागलाई दुई खण्डमा विभाजित गरी तत्कालै निर्माण कार्य सुरु गर्ने तथा मेचीदेखि नारायणी नदीपारि गैँडाकोटसम्मको पूर्वी सेक्टरको ओभरअल कमान्डरका रूपमा बुबालाई नियुक्त गरेको राजाबाट जानकारी दिइयो। गैँडाकोटदेखि महाकालीसम्मको पश्चिम सेक्टरको जिम्मेवारी जर्नेल बलदेव शमशेर राणालाई दिइएको थियो। यति महत्त्वपूर्ण कार्यका निम्ति राजाबाट विश्वास प्राप्त भएकोमा स्वभावतः बुबा अत्यन्त गौरवान्वित हुनुभयो। राजामा श्रद्धापूर्वक कृतज्ञता व्यक्त गरी आफ्नो नयाँ जिम्मेवारीलाई कसरी सफल तुल्याउने भन्ने सोच्दै बुबा घर फर्कनुभयो। उहाँको मनमस्तिष्कमा राजा महेन्द्रको राष्ट्र निर्माणको उत्कट चाहनाका लहर पनि घुम्दैफिर्दै देखा परे। पूर्व-पश्चिम राजमार्गको पूर्वी सेक्टर निर्माणको जिम्मेवारी पाएसँगै सुरु भयो बुबाको जीवनको अर्को नयाँ अध्याय। यस आयोजनाको शिलान्यास स्वयं राजा महेन्द्रबाट मेची अञ्चल, झापा जिल्लाको चन्द्रगढीमा हुने तय भयो। त्यस बखत विराटनगरमा हवाईजहाज चल्न सुरु भइसकेको थियो। त्यसर्थ चन्द्रगढी पुग्न हवाईजहाज वा हेलिकोप्टरबाट जाने सुविधा बुबालाई थियो। तर, बुबाले मोटरबाटै त्यसतर्फ जाने निधो गर्नुभयो। कतिपयका लागि यो हास्यास्पद सोचाई थियो। त्यसबेलासम्म नेपालकै बाटो भएर विराटनगर वा झापासम्म कसैले मोटर चलाएको थिएन। किनभने काठमाडौँबाट तराई जोड्ने एकमात्र मोटर बाटो त्रिभुवन राजपथ थियो, जुन वीरगन्ज पुगेर टुङ्गिन्थ्यो। हेटौँडा वा वीरगन्जबाट पूर्व-पश्चिम जाने मोटर बाटो बनेकै थिएन। स्थानीय स्तरमा केही कच्ची बाटाहरू भने थिए। एकपटक अठोट गरिसकेपछि पछि हट्ने बुबाको स्वभाव थिएन। फलस्वरूप एक बिहान शुभ साइत हेरेर चन्द्रगढीतर्फ बुबाको यात्रा सुरु भयो। बुबालाई सरकारले त्यसबेला सर्वाधिक चल्तीमा रहेको साथै, अत्यन्त बलियो मानिने रसियन जिप दिएको थियो। सौभाग्यवश, त्यो यात्रामा मैले पनि सहभागी हुने मौका पाएँ। हेटौँडासम्मको पहिलो दिनको यात्रा सामान्य रह्यो। त्यसपछिका यात्राहरू भने साहसिक, रोमाञ्चक र अविस्मरणीय रहे। म त्यस बखत नौ वर्षको थिएँ। त्यो यात्राको सम्झना अहिले पनि मेरो मानसपटलमा ताजा नै रहेको छ। हेटौँडा-वीरगन्ज खण्डको आधाभार भन्ने स्थानबाट हाम्रो यात्रा पूर्वतर्फ मोडिएको थियो। आधाभारबाट बागमती नदी छिचोल्न त्यस बखतको डरलाग्दो घना चारकोसे झाडी पार गर्दै जानुपर्थ्यो। जङ्गलमा बाघ, भालु र जङ्गली हात्तीहरू जस्ता जनावरहरू आक्कलझुक्कल देखिन्थे। नेपाली आफैँले पूर्व-पश्चिम राजमार्ग निर्माण गर्ने प्रारम्भिक सोचअनुरूप यो राजमार्ग निर्माणमा भूपू सैनिकहरूलाई प्रयोग गर्ने राजा महेन्द्रको चाहना थियो। फलस्वरूप भूपू सैनिकहरू समावेश गरी निर्माण टोलीहरू बनाइएका थिए। यसै क्रममा केही समय अगाडि आधाभारमा खडा गरिएको क्याम्पमा रहेको टोलीले झाडीहरू सफा गरेर बागमतीसम्मको धुले ट्य्राक खोल्ने काम गरिसकेको हुँदा त्यो असजिलो खण्डको यात्रा केही कठिनाइ भोग्दै पार गरियो। त्यसपछि मलङ्गवा, जनकपुर हुँदै हामी जलेश्वर पुग्यौँ। त्यसबेला जलेश्वर जनकपुर अञ्चलको सदरमुकाम थियो र त्यहाँको अञ्चलाधीश दिलबहादुर श्रेष्ठ हुनुहुन्थ्यो। सुनसरीका लोकप्रिय नेता दिलबहादुर श्रेष्ठ स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा २०१५ सालको आम चुनावमा वीपी कोइरालाका विरुद्ध खडा हुनुभएको थियो। राजा महेन्द्रको कदमलाई साथ दिएपश्चात् उहाँ अञ्चलाधीश हुँदै पछि पटक-पटक मन्त्री समेत हुनुभएको थियो। दिलबहादुर श्रेष्ठको आतिथ्य ग्रहण गरेर हाम्रो यात्रा पूर्वतर्फ जारी रह्यो। जलेश्वरपछिको मुकाम सिराहा थियो। सिराहासम्म पुग्न ठाउँ-ठाउँमा कच्ची बाटाहरू भएकाले त्यति कठिन भएन। कतिपय स्थानमा बयलगाडा मात्र चल्ने अप्ठ्यारा बाटाहरू थिए। केही ठाउँमा खेतका आलीहरू काटेर बाटो खोल्दै हिँड्नुपर्ने हुन्थ्यो। हाम्रो भ्रमण टोलीमा आधा दर्जन भूपू सैनिक कामदारहरू पनि समावेश भएको हुँदा यदाकदा झाडी पन्छाउनुपर्दा वा अस्थायी बाटो खन्नुपर्दा उनीहरू झटपट गाडीबाट उत्रिएर फुर्तिसाथ आफ्नो काम सम्पन्न गर्थे। सिराहामा हामी त्यहाँका नाम चलेका जमिन्दार ईमबहादुर पाण्डेको पाहुना भयौँ। उनी हाम्रो नाता पनि पर्थे। पाण्डे परिवारको आत्मीय आतिथ्यपश्चात् पूर्वतर्फको यात्रा जारी रह्यो। राजविराज हुँदै हनुमाननगर पुगियो, त्यसको केही समयपछि हाम्रो आँखाअगाडि लमतन्न फैलिएर बगिरहेको विशाल सप्तकोसी नदी देखियो। त्यसबेलासम्म कोसी नदीमा पुल बनिसकेको थिएन। नदी वारपार गर्न विभिन्न साइजका ढुङ्गाहरू नदी किनारमा लाम लागेर बसेका थिए। मेरो बाल आँखाले सिङ्गो सप्तकोसी कथामा सुनेको सागर जस्तै विशाल र शान्त देखिरहेको थियो। पानी धमिलो थियो। त्यति ठूलो जलभण्डार मैले कहिल्यै देखेको थिइनँ। उत्तर र दक्षिण फैलिएको कोसीको पूर्वी किनार मेरो आँखाले छिचोल्न सकिरहेको थिएन। यत्रो विशाल नदी कसरी तर्ने होला, बिचमा खसियो भने के होला, पानीमा गाडी कसरी पार लगाउने होला! यस्ता बालजन्य कौतूहलता एकैपटक मेरो मानसपटलमा खेलिरहेका थिए। केही बेरमा दुई ठुला साइजका ढुङ्गाहरू बलियोसँग बाँधेर सानो चौर जत्रै प्लेटफर्म बनाइयो। सो प्लेटफर्ममाथि ड्राइभरले सतर्कतापूर्वक हाम्रो जिपलाई चढाए। बुबाका निम्ति ढुङ्गामा एउटा कुर्सीको व्यवस्था गरियो, अरू भ्रमण टोलीका सदस्यहरू आ-आफ्ना ढङ्गले बसे। म र ड्राइभर भने जिपभित्रै बस्यौँ। पानीमाथि ढुङ्गा, ढुङ्गामाथि गाडी, गाडीभित्र हामी; मेरो लागि एक रोमाञ्चक र अविस्मरणीय यात्रा थियो त्यो। नदीको प्रवाहलाई पछ्याउँदै सुस्त गतिमा ढुङ्गा अघि बढ्यो। सायद आधा घण्टामा कोसी नदी तरेर पारि पुगियो। कोसी तरेर हामी सोझै विराटनगरस्थित अञ्चलाधीश निवास पुग्यौँ। त्यसबेला दामोदर शमशेर राणा कोसी अञ्चलाधीश हुनुहुन्थ्यो। अग्लो र खाइलाग्दो ज्यान भएका दामोदर शमशेरको व्यक्तित्व आकर्षक थियो। पढेलेखेका र खानदानी परिवारका दामोदर शमशेरको बोल्ने शैली, विचार, पोसाक र हाउभाउबाट म तुरुन्तै प्रभावित भएँ। दामोदर शमशेर विभिन्न अञ्चलहरूमा अञ्चलाधीश हुँदै पछि मन्त्री पनि हुनुभयो। कट्टर राजभक्त उहाँ पञ्चायतकालका एक सशक्त हस्ती हुनुहुन्थ्यो। विराटनगरपछिको हाम्रो यात्राको अन्तिम मुकाम चन्द्रगढी थियो। चन्द्रगढी पुग्नुपूर्व झापाको कन्काई नदीमा हाम्रो जिप फस्यो। अनेकौँ प्रयास गर्दा पनि गाडी निकाल्न सकिएन। अन्ततः बुबाले स्थानीय जनतासँग सहायता माग्नुभयो। स्थानीयवासीले गाउँमा रहेको हात्ती मगाए। हात्तीको खुट्टामा बाँधिएको डोरीले गाडी तानेर कन्काई नदी पार गरियो। त्यसपछि सोही साँझ हामी चन्द्रगढीस्थित नेपाली सेनाको ब्यारेकमा बास बस्न पुग्यौँ। चन्द्रगढी पुग्नेबित्तिकै बुबा स्थानीय अधिकारीहरूसँग राजाको सवारी र शिलान्यास समारोहको तयारीमा खटिनुभयो। कुनै पनि काम चुस्त-दुरुस्त हुनुपर्छ, हचुवा र झारा टार्ने हुनुहुन्न भन्ने बुबाको मान्यता थियो। त्यसमा पनि राजा सहभागी हुने कार्यक्रममा बुबा कुनै कसर छोड्न तयार हुनुहुन्नथ्यो। निर्धारित दिन र समय अगावै सबै तयारी पूरा भए। अब प्रतीक्षा थियो राजाको आगमनको। शिलान्यास हुने दिन बिहानको आकाश त्यति सफा थिएन। बादलले ढाकिएको हुँदा राजाको हेलिकोप्टर नआउने हो कि भन्ने चिन्ता बुबा र अन्य आयोजकहरूमा थियो। तर, बिस्तारै आकाश खुल्दै गयो अनि तोकिएको समयमा नै राजाको हेलिकोप्टर पश्चिम आकाशमा देखियो। समारोह हेर्न आएका जनतामा उत्सुकता बढ्दै गयो, आयोजकको अनुहारमा चमक देखिन थाल्यो। राजाको हेलिकोप्टर केही बेर आकाशमा चक्कर लगाएर हेलिप्याडमा अडियो। पञ्चकन्याबाट स्वागत भएपछि औपचारिक समारोह सुरु भयो। पहिले नै ताछतुछ पारेर तयार गरिएको जमिनमा राजा महेन्द्रले चाँदीको पिकले केही खने, अनि चाँदीकै साबेलले माटो उठाएर चाँदीकै कराईमा राखेर पूर्व-पश्चिम राजमार्ग निर्माणको औपचारिक शुभारम्भ भयो। तत्कालीन श्री ५ को सरकारले २०१९ बैशाख १ गते पूर्व-पश्चिम राजमार्गलाई 'महेन्द्र राजमार्ग' नामकरण गर्‍यो।

प्रजातन्त्र निःशुल्क पाइने दिवाभोजन होइन

प्रजातन्त्र निःशुल्क पाइने दिवाभोजन होइन

२०३२ सालतिरको कुरा हो । म त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा स्नातकोत्तर तहको दोस्रो वर्षमा अध्ययनरत थिएँ । तिनताका नयाँ सडकमा रहेको ‘अमेरिकन लाइब्रेरी’ ले विद्वान् प्राध्यापकहरु बोलाएर विभिन्न समसामयिक विषयमा प्रवचन कार्यक्रम आयोजना गर्ने गथ्र्यो । अवसर मिल्दा म त्यस्ता प्रवचन सुन्न जाने गर्थें । यस्तै एक प्रवचन कार्यक्रममा एक जना अमेरिकी प्राध्यापकले प्रजातन्त्रको विश्वव्यापी अभ्याससम्बन्धी व्याख्यानमा ‘प्रजातन्त्र निःशुल्क पाइने दिवाभोजन होइन’ भन्ने भनाइ मेरो मनमस्तिष्कमा अहिले पनि जरा गाडेर बसेको छ ।

‘प्रजातन्त्र निःशुल्क पाइने दिवाभोजन होइन’, यो लोकप्रिय उक्ति पहिलो पटक कसले प्रयोग ग¥यो भन्ने यकिन छैन । उन्नाइसौं शताब्दीका प्रसिद्ध उद्योगपति तथा समाजसेवी जोन रस्किनले यो भनाइ प्रयोग गरेपछि भने यसको निकै चर्चा हुन थाल्यो । नोबेल पुरस्कार विजेता मिल्टन फ्राइडम्यानले पनि आर्थिक विषयसँग जोडेर यो उक्ति प्रयोगमा ल्याएका थिए । हिजोआज प्रजातन्त्रको अभ्यासमा देखिएका असहज परिस्थितिको व्याख्या र विश्लेषण गर्दा यो भनाइ उद्धरण गर्ने चलन चलेको छ ।

साधारणतः कुनै पनि वस्तु, सेवा वा विचार सित्तैँमा पाइँदैन । त्यसका लागि केही मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन्छ । भगवान्को आशीर्वाद पाउन पनि भक्ति वा कर्म गर्नु अनिवार्य रहन्छ । अमेरिकामा एकताका कतिपय रेस्टुराँ मालिकहरुले आना पेय पदार्थको बिक्री बढाउन ‘लन्च’ निःशुल्क दिने गर्थे । निश्चित मूल्यको पेय पदार्थ खरिद गरेमा खानाको पैसा तिर्नु पर्दैनथ्यो । पेय पदार्थको बिक्रीबाट प्राप्त आयबाट खानाको पैसा असुल हुन्थ्यो । त्यसैले ‘लन्च’ निःशुल्क भनिए तापनि घुमाउरो पाराले पेय पदार्थबाट व्यापारीले आफ्नोे पैसा उठाइहाल्थे ।

वर्तमान विश्व राजनीतिमा प्रजातन्त्रलाई तुलनात्मक रुपले उत्कृष्ट शासन प्रणाली मानिन्छ । कतिपयले प्रजातान्त्रिक मान्यतालाई विश्वविजेता विचार पनि भन्ने गर्छन् । तर, प्रजातन्त्र सजिलै सफल हुँदैन, यसको प्रतिफल सहजै प्राप्त हुँदैन । त्यसका निम्ति न्यूनतम मूल्य चुकाउनुपर्छ भन्ने धारणा उपरोक्त उक्तिको आशय हो ।

विद्वान् विश्लेषक फ्रान्सिस फुकुयामाले सन् १९८९ मा एक चर्चित निबन्ध ‘दि एन्ड अफ हिस्ट्री’ लेखे । त्यसमा उनले प्रजातन्त्रको विजयलाई मानवजातिको वैचारिक विकासक्रमको चरमोत्कर्षका रुपमा व्याख्या गरेका छन् । पछि उनले यही शीर्षकमा एक पुस्तक नै लेखेका छन् । उनको विचारमा ‘पश्चिमा उदारवादी प्रजातन्त्रको विश्वव्यापीकरण मानवनिर्मित प्रणालीको अन्तिम रुप हो’ ।

नोबेल पुरस्कार विजेता अर्का विद्वान् अमत्र्य सेनका शब्दमा ‘प्रजातन्त्रको विश्वव्यापी मान्यता बिसौं शताब्दीको सर्वाधिक उल्लेखनीय उपलब्धि’ हो । सेनले उपरोक्त विचार सन् १९९७ मा व्यक्त गरेका हुन् । फुकुयामा र सेनजस्तै थुप्रै विचारकहरुले त्यस अवधिमा प्रजातन्त्रको महङ्खवबारे लेखेका छन् । उनीहरुका ती विचारहरु शीतयुद्धको अन्त्य र सोभियत सङ्घ विघटनको पृष्ठभूमिमा व्यक्त भएका हुन् ।

यहाँनेर प्रजातन्त्रको परिभाषा, स्रोत र विश्वव्यापी अभ्यासबारे संक्षिप्त चर्चा गर्नु प्रासङ्गिक हुनेछ । त्यस प्रयोजनका निम्ति प्रजातन्त्रको परिभाषा र क्षेत्रबारे पनि संक्षिप्त विश्लेषण गर्नु उपयोगी होला । ‘प्रजा’ र ‘तन्त्र’ दुई शब्द मिलेर ‘प्रजातन्त्र’ बनेको छ । त्यसैले सम्भवतः ‘जनताको शासन’ भन्ने मान्यता नै प्रजातन्त्रको सटीक र सरल परिभाषा हो । जनताको शासनको मान्यता र अभ्यासले इतिहासका विभिन्न कालखण्ड पार गर्दै वर्तमान अवस्थामा आइपुगेको छ । जनताले शान्तिपूर्ण विधि र प्रक्रियाबमोजिम सरकार बनाउने र आवश्यकताअनुरुप परिवर्तन गर्न सक्ने व्यवस्था प्रजातन्त्र हो ।

वर्तमान युगमा अमेरिकाका सोह्रौं राष्ट्रपति अब्राहम लिङ्कनले सन् १८६३ मा गेटिसबर्गमा दिएको भाषणमा उल्लिखित ‘जनताका निम्ति जनताद्वारा जनताको शासन’ भन्ने विचार प्रजातन्त्र बुझ्ने सबैभन्दा उपयुक्त परिभाषा मानिन्छ ।

प्रजातान्त्रिक विचार र व्यवस्थाको उद्भव कहाँबाट, कसरी भयो भन्नेबारे लामो बहस गर्न सकिन्छ । यस सम्बन्धमा विद्वान्हरुका फरकफरक मत पाइन्छन् । प्रचलित मान्यताअनुसार इ.पू. ५०७ मा एथेन्सका प्रसिद्ध विचारक तथा नेता क्लेइस्थेनसले पहिलो पटक ‘प्रजातन्त्र’ शब्द प्रयोग गरेको मानिन्छ । उनले आपूmले प्रयोगमा ल्याएको व्यवस्थाको नामकरण ‘डेमोक्रेसिया’ गरेका थिए । एथेन्स र अट्टिकाजस्ता ग्रिक ‘सिटी स्टेट’ मा करिब दुई शताब्दी प्रचलनमा रहेको यो व्यवस्था प्रत्यक्ष प्रजातन्त्रको पहिलो प्रयोग थियो । कतिपयले क्लेइस्थेनसलाई प्रजातन्त्रका जन्मदाता पनि भन्छन् । ग्रिक ‘सिटी स्टेट’ को प्रत्यक्ष शासन प्रणालीलाई आधुनिक प्रजातन्त्रको प्रारम्भिक अभ्यास भनिन्छ । यद्यपि कतिपय पछिल्ला अध्ययन–अनुसन्धानले एथेन्सभन्दा अघि पनि इजिप्ट र त्यस क्षेत्रको ‘मेसोपोटामियाली’ सभ्यताकालमा प्रत्यक्ष जनशासनको अभ्यास भएको देखाएका छन् । आधुनिक प्रजातन्त्र र राज्यव्यवस्थाको सिद्धान्त एवं दर्शनको विकासक्रममा ग्रिक विद्वान्हरु सोक्रेटस (इ.पू. ४७०–३९९), प्लेटो (इ.पू. ४२७–३४८) र अरिस्टोटल (इ.पू. ३८४–३२२) को भूमिका महङ्खवपूर्ण रहेको छ ।

यसै गरी शासन व्यवस्थामा जनसहभागिता कायम गर्ने सन्दर्भमा पूर्वीय दर्शन र प्राचीन वैदिक सभ्यतालाई प्रजातन्त्रको मूल स्रोत मान्नु अत्युक्ति हुने छैन । त्रेता युगमा अयोध्याका राजा रामले स्थापित गरेको शासन व्यवस्थालाई पूर्वीय संस्कृतिमा सर्वोत्कृष्ट जनसहभागितामूलक शासन मानिन्छ । त्यही कारण पनि आदर्श राज्यप्रणालीको बयान गर्नुपर्दा ‘रामराज्य’ को उदाहरण दिने चलन अद्यापि कायम छ ।

वैदिक कालदेखि नै दक्षिण एसियाका विभिन्न राज्यहरुमा प्रजातान्त्रिक शासनको अभ्यास हुँदै आएको इतिहासबाट प्रमाणित हुन्छ । करिब पाँच हजार वर्षअघि वेदव्यासद्वारा सङ्कलित ‘ऋग्वेद’ मा जनताको शासन प्रणालीका सिद्धान्तहरु समेटिएको पाइन्छ । ‘ऋग्वेद’ मा चालिस पटक ‘जनतन्त्र’ उल्लेख भएको पाइन्छ । यस आधारमा वैदिक कालको शासनप्रणालीमा ‘सभा’, ‘समिति’, ‘राजा’, ‘प्रजा’ जस्ता संस्थाहरुको प्रयोग र अभ्यास भएको थियो । ती संस्थाहरुमा प्रजाले आफ्नो भावना र चाहनाहरु व्यक्त गर्ने र बहुमतको आधारमा निर्णय गर्ने परम्परा कायम थियो । प्रजातन्त्रको मेरूदण्ड मानिने ‘बहुलवाद’ वेदको देन हो । पाँच हजार वर्षअघिदेखि प्रचलित ‘एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति’ को मान्यताले आधुनिक प्रजातन्त्र सुदृढ तुल्याउन समेत मद्दत गरेको छ ।

द्वापर युगको घटनामा आधारित महाभारत महाकाव्यको शान्तिपर्वमा सर्वसाधारण जनताको सभालाई ‘जनसदन’ उल्लेख गरिएको छ । भगवान् बुद्धको समयावधिमा लिच्छवि, वैशाली, मल्ल, मद्रक, कम्बोज आदि राज्यहरुमा जनतन्त्रको अभ्यास भएका उदाहरणहरु छन् । उल्लिखित प्रसङ्गबाट दक्षिण एसियामा प्राचीन कालदेखि नै प्रजातन्त्रका मूल्य र मान्यता प्रयोगमा थिए । दक्षिण एसियाली भूखण्डका निम्ति प्रजातन्त्र नवीनतम मान्यता होइन । यद्यपि विभिन्न कालखण्डमा प्रजातन्त्र र प्रजातान्त्रिक मूल्यमान्यता र त्यसको अभ्यासमा विकृति, विसङ्गति र अपभ्रंशहरु जोडिँदै आए । कालान्तरमा दक्षिण एसियाका अधिकांश राज्यहरु औपनिवेशिक पन्जामा पर्दै गए । लामो समय कायम रहेको औपनिवेशिक एवं निरङ्कुश शासन व्यवस्थामा प्राचीन र वैदिक सभ्यतामा आधारित प्रजातान्त्रिक मान्यताको व्यापक भ्रष्टीकरण हुँदै गयो । पूर्वीय दर्शन र वैदिक कालमा आधारित शासन व्यवस्थाका आदर्श र मान्यताहरु ओझेलमा पर्दै गए ।

अन्ततः प्रजातन्त्र भनेको पश्चिमबाट आएको आधुनिक शासन प्रणाली हो भन्ने सोचाइले बलियो जरा गाड्न पुग्यो । कालान्तरमा पश्चिमका विभिन्न मुलुकहरुमा भएका राजनीतिक उतारचढावले समेत आधुनिक प्रजातन्त्रको उत्थानमा ठूलो योगदान पु¥याएका छन् । इटाली, संयुक्त अधिराज्य, फ्रान्स र अमेरिकामा भएका क्रान्ति र परिवर्तन प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको जग खडा गर्ने ऐतिहासिक क्रममा कोसेढुङ्गाका रुपमा रहेका छन् ।

('संवर्धनवाद' पुस्तकबाट साभार)

बालेनको विकल्प: निषेधको राजनीति वा राष्ट्रिय मेलमिलाप

   

  

बालेनको विकल्प: निषेधको राजनीति वा राष्ट्रिय मेलमिलाप

हरेक देशको इतिहासमा कहिलेकाहीँ यस्तो समय आउँछ, जसलाई त्यस देशका दूरदर्शी र साहसिक नेतृत्वले राष्ट्र निर्माणको विशिष्ट अवसरका रूपमा परिणत गर्दछन् । मुलुकको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक क्षेत्रमा ऐतिहासिक रूपान्तरणका निम्ति विरलै आउने त्यस्तो अवसरलाई कतिपय देशले सदुपयोग गरेका छन् भने धेरैले व्यर्थमा गुमाएका छन् र पश्चात्ताप गरिरहेका छन् । दक्षिण अफ्रिका तथा दक्षिण-पूर्वी एसियाका कतिपय देशहरूले अवसरको सदुपयोग गरेका छन् । नेपाल लगायत अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका थुप्रै देशहरू प्राप्त अवसर गुमाउने असफल राष्ट्रको कोटीमा पर्दछन् ।

नेपालले विगतमा त्यस्ता अवसरहरू नपाएको होइन । तर नेपालको राजनीतिक नेतृत्वले त्यस्ता अवसरलाई सदुपयोग गर्न सकेनन् । ती गुमाइएका अवसरका कारण आज पनि नेपाल विकासोन्मुख देशका रूपमा आर्थिक विकासका निम्ति सङ्घर्ष गरिरहेको छ । अस्थिरता र अराजकताको चक्रव्यूहबाट बाहिर निस्कन सकेको छैन ।

सन् १९६० को दशकमा नेपालसरह आर्थिक विकासको बाटोमा प्रारम्भिक पाइला चालेका कतिपय देशहरू अहिले विकसित राष्ट्रका रूपमा स्थापित भएका छन् । सन् १९६० को दशकमा प्रतिव्यक्ति आय ४२८ अमेरिकी डलर भएको सिङ्गापुरको अहिले ९९ हजार पुगेको छ, दक्षिण कोरियाको १५८ बाट ३६ हजार पुगेको छ भने दक्षिण अफ्रिकाको ६ हजार ८ सय नाघेको छ । २००७ सालमा प्रजातन्त्रको पहिलो बिहानी देखेको नेपालमा अहिलेसम्म स्थायी राजनीतिक प्रणाली कायम हुन सकेको छैन । यसबिच हामीले आधा दर्जन संविधानको अभ्यास र अनुभव गरिसकेका छौँ ।

भष्टाचार र कुशासनका विरुद्धमा गत २०८२ साल भदौ २३ र २४ गते नवयुवाहरूले गरेको आन्दोलनपछि भएको आम चुनाव र बालेन शाहको नेतृत्वमा सरकार गठन हुने परिस्थितिपश्चात फेरि एकपटक सर्वाङ्गीण विकासको नयाँ युगमा प्रवेश गर्ने नेपालले एउटा राम्रो अवसर पाएको छ । भ्रष्टाचार र कुशासनको अन्त्य एवं आर्थिक समृद्धिको अपेक्षा गर्दै नेपाली जनताले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी र व्यक्तिगत रूपमा बालेन शाहलाई अभूतपूर्व जनादेश प्रदान गरेका छन् । नेपालमा हालसम्म भएका सबै आमचुनावहरूमध्ये गत चुनावमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले सर्वाधिक ४७.८ प्रतिशत जनमत प्राप्त गरेको छ भने सिट सङ्ख्या करिब दुई-तिहाइको हाराहारीमा छ । यस्तो अवस्थामा स्वाभाविक रूपले अहिले सबैका अगाडि एउटा अहं प्रश्न खडा भएको छ— नेपाली जनताको जनादेश अनुसार राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणका निम्ति नयाँ सरकारले साहसिक कदम चाल्न सक्छ? सुशासनको माध्यमबाट आर्थिक विकासको छलाङ मार्न सक्दछ? वर्तमान अवसरलाई ऐतिहासिक परिवर्तनको ढोका खोल्ने साँचोका रूपमा सदुपयोग गर्न सक्दछ? अथवा विगतको झैँ यो ऐतिहासिक अवसर पनि फेरि गुम्ने हो? यो प्रश्नको उत्तर पाउन हामीले केही समय प्रतीक्षा गर्नुपर्दछ। यसैबिच विगतमा हामीले प्राप्त गरेको र गुमाएको ऐतिहासिक अवसरको चर्चा र समीक्षा गर्नु सान्दर्भिक हुनेछ ।

पहिलो अवसर २००७ सालमा राणा शासनको अन्त्यसँगै आएको थियो । १०४ वर्ष लामो निरङ्कुश जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य भएर २००७ साल फागुन ७ गते देशमा पहिलोपटक प्रजातन्त्रको प्रादुर्भाव भएको थियो । त्यसबेला राजनीतिक नेतृत्व, राजसंस्था र आम जनता कोही पनि लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीमा अभ्यस्त थिएनन् । एक शताब्दीभन्दा लामो निरङ्कुश शासनप्रणालीको अन्त्यपछि प्रजातन्त्र स्थापना हुँदा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा देखापरेका चुनौतीको सामना गर्न सक्ने ज्ञान र अनुभवको कमी थियो । त्यसबेलाको सङ्क्रमणकालीन अवस्थाको जटिलताका कारण लोकतान्त्रिक परिवर्तनका उपलब्धिलाई संस्थागत गर्न कठिन हुन गयो । देशको आर्थिक विकासका लागि प्रजातन्त्रलाई सुदृढ गर्ने गुमाइएको पहिलो अवसर थियो त्यो ।

दोस्रो अवसर २०१५ सालको पहिलो संसदीय निर्वाचनपछि देखापरेको थियो । अहिले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले पाएझैँ देशको इतिहासमै पहिलोपटक भएको आम चुनावमा नेपाली कांग्रेसले प्रचण्ड बहुमत प्राप्त गरेको थियो । त्यसबेला नेपाली कांग्रेसले ३८ प्रतिशत जनमत र दुई-तिहाइ सिट जितेको थियो । निर्वाचनपछि बी.पी. कोइरालाले प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । तर, प्रधानमन्त्री कोइराला र राजा महेन्द्रबिचको विश्वासको सङ्कट गहिरिँदै जाँदा २०१७ साल पुसमा निर्वाचित संसद् र सरकार विघटन भयो । देश र जनताको हितको पक्षमा सरकार र दलहरूले राम्रो काम गर्न नसकेको कारण राजा महेन्द्रले प्रत्यक्ष शासन सुरु गरेका थिए, जसले गर्दा प्रजातन्त्रलाई सुदृढ तुल्याउँदै आर्थिक समृद्धिको लक्ष्य हासिल गर्ने जनताको सपना फेरि पनि अधुरै रहन गयो ।

तेस्रो अवसर, लामो समयको निर्वासित जीवनपछि २०३३ साल पुसमा स्वदेश फर्केका नेपाली कांग्रेसका नेता बी.पी. कोइरालाले प्रस्तुत गरेको ‘राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति’ ले प्रदान गरेको थियो । बी.पी. कोइरालाको दृष्टिकोणमा नेपालको सन्दर्भमा राष्ट्रियता र प्रजातन्त्र एकअर्काका परिपूरक थिए; राजा राष्ट्रियताका प्रतीक र जनताको शासन कायम गर्न प्रजातन्त्र अनिवार्य हुने भएकाले उनले राजा र जनताबिच सहकार्यको प्रस्ताव गरेका थिए । प्रजातन्त्रलाई बलियो बनाउन तथा देशको द्रुत विकासका लागि जनता र राजसंस्थाबिच सहकार्यको नयाँ ढोका खोल्ने त्यो पहल पञ्चायतभित्रका कट्टरपन्थी र राजा वीरेन्द्रको उदासीनताका कारण निष्फल भयो ।

त्यसपछि अर्को अवसर २०४६/४७ सालको जनआन्दोलनबाट बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापना भएपछि देखापरेको थियो । जनआन्दोलनले बहुदलीय प्रजातन्त्र र संवैधानिक राजसंस्था कायम गर्‍यो, जुन बी.पी. कोइरालाद्वारा प्रतिपादित ‘राष्ट्रिय मेलमिलाप’ को नीतिअनुरूप नै थियो । तर, राजनीतिक दलका नेताहरूको अदूरदर्शिता र सत्ताकेन्द्रित फोहोरी प्रतिस्पर्धाका कारण यो अवसरको पनि सदुपयोग हुन सकेन । २०४७ सालदेखि २०५१ सालको अवधिमा प्रजातन्त्रले जरा गाड्दै थियो र आर्थिक वृद्धि सकारात्मक हुँदै थियो, तर यो क्रम लामो समय टिक्न सकेन । नेपाली कांग्रेसभित्रको आन्तरिक कलहका कारण संसद् विघटन भयो र मध्यावधि चुनावपछि राजनीतिक अस्थिरताको शृङ्खला सुरु भयो । यसैबिच २०५२ साल फागुनबाट संसदीय व्यवस्थाको विरुद्धमा नेकपा (माओवादी) ले सशस्त्र विद्रोह सुरु गर्‍यो । एक दशक लामो द्वन्द्वमा मुलुक नराम्रोसँग फस्यो र नेपाली जनताले राष्ट्र निर्माणको फेरि अर्को अवसर गुमाए  ।

गुमाइएका अवसरमध्ये सर्वाधिक पीडादायक र अविस्मरणीय अवसर २०६२/६३ सालको जनआन्दोलनपछि आएको थियो भन्दा सायद अतिशयोक्ति हुने छैन । १९ दिनको उक्त आन्दोलनको पृष्ठभूमिमा माओवादीको १० वर्षे हिंसात्मक विद्रोह थियो, जसमा राष्ट्रले ठुलो जनधनको क्षति व्यहोर्नुपर्‍यो । करिब १७ हजार नेपालीले ज्यान गुमाएका थिए भने राष्ट्रले अर्बौँ रुपैयाँको नोक्सानी व्यहोर्नुपरेको थियो । सामाजिक-सांस्कृतिक क्षेत्रमा ठुलो क्षति भएको थियो । अन्ततः देशमा शान्ति कायम गर्ने तथा आमूल परिवर्तन गर्ने उद्देश्यका साथ भारतको राजधानी नयाँदिल्लीमा माओवादी र सात राजनीतिक दलबिच १२ बुँदे समझदारी भयो । सोही समझदारीका आधारमा माओवादी र सात दलले मिलेर आन्दोलन गरे । यो आन्दोलन कुनै एक पक्षको विजयबाट टुङ्गिएको थिएन, बरु राजनीतिक दल र राजसंस्थाबिच भएको सहमतिका माध्यमबाट आन्दोलन अन्त्य भएको थियो । राजा ज्ञानेन्द्रले अन्ततः सत्ता जनतामै फर्काउने निर्णय गरेका थिए । राष्ट्रिय सहमतिको अभूतपूर्व परिस्थिति र वातावरण बनेको थियो। त्यति ठुलो मूल्य चुकाएर आएको परिवर्तनपश्चात् देश नयाँ युगमा प्रवेश गर्ने आशा राख्नु अस्वाभाविक थिएन ।

त्यतिबेला नेपालको राजनीतिक वृत्तमा दक्षिण अफ्रिकाका नेता नेल्सन मण्डेलाको खुबै चर्चा हुने गरेको थियो । मण्डेलाले गोराहरूको जातीय पृथकिकरण र रंगभेद विरुद्ध सङ्घर्ष गरेका थिए । उनले २७ वर्ष कठोर कारावासको सजाय भोगेका थिए । जब उनी जेलमुक्त भएर शासनभार ग्रहण गरे, त्यसबेला शान्ति, स्थिरता र मुलुकको बृहत्तर हितका निम्ति मण्डेलाले गोराहरूसँग सहकार्य मात्र गरेनन्, जसका विरुद्धमा उनी लडेका थिए, तिनै गोरा जातिका नेता एफ. डब्लु. डे क्लार्कलाई सङ्क्रमणकालीन सरकारमा उपराष्ट्रपति पदमा ससम्मान राख्न तयार भए । नेल्सन मण्डेलाको दूरदर्शी सोच र साहसिक नेतृत्वको परिणामस्वरूप अहिले दक्षिण अफ्रिकामा प्रजातन्त्र सुदृढ भएको छ तथा तीव्र गतिमा आर्थिक बाटोमा बढिरहेको छ।

२०६३ सालमा लामो भूमिगत जीवन छोडेर सार्वजनिक हुँदा प्रचण्डका बारेमा अनेक ‘मिथ’ हरू थिए । उनको पृष्ठभूमिवारे अनेक चर्चा-परिचर्चा हुने गरेका थिए । उनी पुष्पकमल दाहाल हुन् भन्ने पनि धेरै कमलाई मात्र थाहा थियो । प्रचण्डबाट धेरैले आशा गरेका थिए । तर उनी राजनेता हुन सकेनन् । त्यस बखत प्रचण्डले राष्ट्रिय मेलमिलाप तथा सबै विचार र शक्ति अटाउने समावेशी राष्ट्र निर्माणको खाका कोरेको भए नेपालले आर्थिक समृद्धि र प्रभावकारी लोकतन्त्रको नयाँ युग सुरु गर्न सक्थ्यो । तर, परिवर्तनका संवाहक शक्तिमा रहेको निषेधको राजनीति, सङ्कीर्ण मानसिकता र अकर्मण्यताका कारण फेरि पनि राष्ट्र निर्माणको ऐतिहासिक अवसर गुम्यो । 

त्यसपछि दुर्भाग्यवश, मुलुकले दुई दशक राजनीतिक सङ्क्रमणमै गुमायो । परिवर्तन संस्थागत गर्ने र नयाँ नेपाल निर्माण गर्ने अवसर गुमेको मात्र होइन, देश सङ्कटको विषम दलदलमा फस्न पुग्यो । लोकतन्त्रको आवरणमा केही सीमित राजनीतिक दलका सीमित नेताले सिन्डिकेट खडा गरी देशमा ब्रह्मलुटको शृङ्खला कायम गरे । भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, धर्मपरिवर्तन र बाह्य शक्तिको चलखेलले देश आक्रान्त बन्यो । नेपाल महाशक्ति राष्ट्रहरूको रणनीतिक प्रतिस्पर्धास्थलमा परिणत हुने खतरा देखियो । धनी र गरिबबिचको खाडल विकराल बन्दै गयो । कानुनी राज्यको मान्यता कमजोर बन्यो । यी सबै विकृति र विसङ्गतिले सिर्जना गरेको असन्तोष र आक्रोशको समष्टिगत विस्फोट २०८२ साल भदौमा भएको नवयुवाको विद्रोहमा भएको हो । त्यही विद्रोहको जगमा भएको आमचुनावमा जनताले धेरै ठुलो आशा, विश्वास र भरोसा राखेर बालेन शाहलाई प्रधानमन्त्री बनाउने उद्देश्यका साथ राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीलाई अत्यधिक मत प्रदान गरे ।

विगतका ऐतिहासिक विफलताका बाबजुद पनि यदि वर्तमान राजनीतिक नेतृत्वले अतीतका गल्ती स्वीकार्दै, सुधार गर्दै र राष्ट्रको वर्तमान सङ्कटप्रति गम्भीरतापूर्वक सोचेर नयाँ सहमति निर्माण गर्न सके फेरि एउटा मौका देखिएको छ— नेपालको उज्यालो भविष्यतर्फको यात्रा पुनः सुरु गर्ने । 

यद्यपि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका कतिपय नेतहरूको पृष्ठभूमि विवादास्पद र सन्दिग्ध रहेको छ । स्वयं प्रस्तावित प्रधानमन्त्री बालेन शाहको विगत स्पष्ट छैन । उनी इन्जिनियर हुन्, र्‍यापर हुन् र युवा छन्, यतिसम्म अब प्रायः धेरैलाई थाहा छ । काठमाडौँ महानगरपालिकाको मेयरका रूपमा उनको कार्यक्षमता मध्यमस्तरको थियो । तर पनि नियतिले उनलाई अप्रत्यासित रुपमा राजनेता बन्न सक्ने ठाउँमा पुराएको छ । थुप्रै कमिकमजरीका वावजुद उनको नियतमाथि अहिले सम्म शङ्का गर्ने ठाउँ छैन । सायद उनको मुटु ‘ठिक’ ठाउँमा छ भन्ने विश्वास भने गर्न सकिन्छ । अहिलेको अवस्थामा यति योग्यता नै पर्याप्त छ, नेपाललाई सबल र समृद्ध राष्ट्रको रूपमा जुरुक्कै उठाउन ।

संसारमा कुनै पनि संविधान पूर्ण रूपमा त्रुटिरहित हुँदैन । संविधान समय र परिस्थितिअनुसार परिमार्जन हुँदै जाने एक जीवित दस्तावेज हो । नेपालको संविधान २०७२ मा पनि विभिन्न कमजोरी छन् । तथापि यो संविधानले नागरिकलाई आफ्नो विचार र आस्थाअनुसार जीवन बिताउने मौलिक अधिकार र स्वतन्त्रता सुनिश्चित गरेको छ । यसले अभिव्यक्ति र सङ्गठनको स्वतन्त्रता सुनिश्चित गरेको छ । समावेशिता र समानुपातिक प्रणाली यो संविधानको सबैभन्दा राम्रो पक्ष हो । राष्ट्रिय अखण्डता, स्वतन्त्रता र जनतामा निहित सार्वभौमिकता जस्ता विषयबाहेक अन्य सबै कुरा परिमार्जन वा परिवर्तन गर्न सक्ने अधिकार दिएको छ । त्यसैले फरक विश्वास राख्ने तथा जनताको समर्थन प्राप्त गर्ने कुनै पनि पार्टी वा समूहले यही संविधानको चौघेराभित्र रहेर आफ्नो चाहनाअनुसार नीति, व्यवस्था र संरचना लागू गर्न सक्छ ।

वर्तमान अवस्थामा नेपालको प्राथमिक आवश्यकता भनेकै आर्थिक विकास र समृद्धि हो। यसका लागि शान्ति र स्थायित्व अपरिहार्य छ र त्यो स्थायित्व नेपालीबिचको एकतामा निर्भर गर्दछ। कुनै पनि राष्ट्रको एकता शुन्यमा खडा भएको हुँदैन । नेपालको सन्दर्भमा यस्तो एकताका निम्ति पाँच आधारभूत स्तम्भ रहेका छन्: राष्ट्रियता, संवैधानिक राजतन्त्रसहितको समावेशी लोकतन्त्र, सर्वधर्म समभाव र पूर्ण धार्मिक स्वतन्त्रतासहितको सनातन हिन्दू राष्ट्र, निजी क्षेत्रको अग्रणी भूमिका रहने उदार अर्थतन्त्र तथा सुशासन। यो मान्यता इतिहासको कसीबाट प्रमाणित सत्य हो। सदाका लागि निषेधको राजनीति अन्त्य गरी राजसंस्था लगायत सबै राजनीतिक शक्ति र विचारलाई राष्ट्र निर्माणको मूलधारमा समेट्ने 'नेपाली संस्करण' को मौलिक प्रजातान्त्रिक प्रणाली कायम गर्ने ऐतिहासिक अवसर नियतिले बालेन शाहलाई दिएको छ। विश्वभरका एक अर्ब २० करोड हिन्दूहरूको साझा आस्थाको केन्द्र तथा नेपालको पहिचान र एकताको आधारका रूपमा नेपाललाई सनातन हिन्दू राष्ट्र बनाउने श्रेय बालेनलाई प्राप्त हुन सक्छ । के यो जिम्मेवारी निर्वाह गर्न बालेन सक्षम हुनेछन् ?

राष्ट्र निर्माण लामो र जटिल प्रक्रिया हो । स्टन्ट, नौटङ्की र छलकपटबाट एकपटक चुनाव जित्न सकिन्छ, सरकार बनाउन सकिन्छ तर राष्ट्र निर्माण हुन सक्दैन । अहिलेको अवस्थामा अरूको त भर छैन, तर बालेनले चाहे भने संभव छ । कुनै अग्निपरीक्षामा समावेश नभई नियतिको काखपोल्टाबाट स्वस्फूर्त देखा परेका बालेन शाहबाट आशा गर्न सकिने आधार छ- किनभने बालेन शाह आग्रह-पूर्वाग्रह वा वैचारिक र पार्टीगत राजनीतिक ‘व्यागेज’ बाट मुक्त छन् । हेरौँ, बालेनले निषेध, प्रतिशोध र आत्मसमर्पणमा आधारित कथित 'प्रचण्डपथ' रोज्छन् वा शान्ति, सहकार्य र सद्भावपूर्ण 'मण्डेलाको राजमार्ग'! अहिले नै नकारात्मक सोच राख्नुपर्ने जरुरी छैन ।

२०८२ चैत ९