नेपालको भूराजनीतिक अवस्थिति र १९५० को सन्धि

 नेपालको भूराजनीतिक अवस्थिति र १९५० को सन्धि 

k//fi6« dGqfnosf] lhDd]jf/L ;dfNg]lalQs} ;g\ !(%) df ePsf] g]kfn–ef/t zflGt tyf d}qL ;lGw kl/dfh{gsf lgldQ d lgs} pT;fxsf ;fy nflu/x]sf] lyPF . /fhgLltzf:qdf :gftsf]Q/ ubf{b]lv g} d]/f] ;jf{lws ¿lrsf] ljifo cGt/f{li6«o ;DaGw /x]sf] lyof] . To;df klg l5d]sL d'n'sx?;Fusf] ;DaGwdf d ljz]if cle¿lr /fVy]+ .

g]kfn clw/fHosf] PsLs/0fk"j{b]lv g} ef/tsf ljleGg /fHosf /fhf/hf}6fx?;Fu g]kfnsf] ;DaGw /xFb} cfPsf] xf] . lnR5lj / dNn sfnd} pQ/df ltAat / blIf0fdf cjw, ldlynf / duw /fHox?;Fu g]kfn pkTosf / 5l/P/ /x]sf cGo /fHox?lar wfld{s, ;f+:s[lts / Jofkfl/s ;DaGw sfod lyof] .

g]kfn–ef/t ;DaGwsf] Oltxf; lgs} nfdf] 5 . wfld{s, ;fdflhs / ;f+:s[lts If]qdf ;dfgtf / ;xsfo{sf] b[li6af6 b'O{ b]zsf] ;DaGw k|fu}ltxfl;s sfnb]lv g} hf]l8Fb} cfPsf] eP klg oL b'j} cnu cl:tTj af]s]sf e"v08 x'g\ . clxn] ef/t lxdfno kj{tb]lv lxGb dxf;fu/;Dd km}lnPsf] ljzfn /fi6« xf] eg] g]kfn d"ntM lxdfno z[ª\vnfjfl/ / kfl/ /x]sf] t'ngfTds ?kdf ;fgf] b]z xf] .

x'g t …g]kfn ef/tLo pkdxfåLkleqsf] cª\u xf]Ú eGg] e|d 5 clxn] klg sltkonfO{ . t/, lxdfnkfl/ klg g]kfn 5, ToxfF km/s ;+:s[lt, efiff / k/Dk/fx? 5g\ eGg] w]/}n] x]Ssf /fv]sf 5}gg\ . cGt/f{li6«o ;DaGw / g]kfnsf] s"6gLlt a'‰g of] e"/fhgLlts cjl:yltaf/] 1fg x'g' cToGt h¿/L x'G5 .

g]kfnsf] cfˆg} …qmf]gf]nf]hLÚ 5 . ;To o'usf s'/f ls+jbGtLsf ?kdf /x]sf 5g\ . t/, q]tf / åfk/ o'usf kfq, 36gf / :yfgx?sf] clen]v obfsbf g]kfnsf s'gfsGb/fdf km]nf kg]{ u/]sf 5g\ . zfSo, uf]kfn, dlxifkfn, ls/ft, lnR5lj, dNn / zfx sfnsf Oltxf; t lnlka4;d]t ePsf 5g\ .

ef}uf]lns ?kdf g]kfn slxn] km}lnPsf] 5, slxn] ;ª\s'rgdf k/]sf] 5 . k[YjLgf/fo0f zfxsf] PsLs/0f cleofgkl5sf] o'unfO{ cfw'lgs sfn dfGg] xf] eg] jt{dfg cj:yf;Dd cfOk'Ubf g]kfnn] y'k|} cf/f]xcj/f]x kf/ ul/;s]sf] 5 .

PsLs/0fsf] qmddf g]kfnn] sfod u/]sf] l6:6fb]lv ;tnh;Ddsf e"efu To; avt ef/tLo e"ld lyPgg\ . la|l6; ;fd|fHo cwLg:t klg lyPgg\ . g]kfn pkTosfsf dNn /fhfsf] ;xof]usf lglDt cfPsf cª\u|]hL kmf}hnfO{ uf]/vfnLx?n] xl/x/k'/ u9Ldf g/fd|f];Fu k/flht u/]afx]s PsLs/0f cleofgsf] qmddf ;g\ !*!$ cufl8 la|l6; ;fd|fHo jf tTsfnLg ef/t;Fu g]kfnsf] o'4 ePsf] klg xf]Og .

jt{dfg g]kfn jf g]kfnL e"v08 Oltxf;b]lv g} :jtGq, :jzfl;t / ;fj{ef}d /xFb} cfof] . of] :jfledfg / klxrfgn] g]kfnL dfgl;stfdf h/f uf8]/ a;]sf] 5 . of] dfgl;stf;Fu ckl/lrt b]zL–ljb]zLx?n] g]kfn a'‰b}gg\ . oxL cfnf]sdf g]kfnsf] k//fi6« gLlt / cGt/f{li6«o ;DaGw kl/eflift / kl/rflnt x'g'k5{ eGg] d]/f] ;f]r ljBfyL{sfnd} ljsf; ePsf] xf] .

oxL k[i7e"lddf g]kfn / ef/tlar /x]sf] ;g\ !(%) sf] zflGt tyf d}qL ;lGwnfO{ ;dofg's"n kl/dfh{g ug{'k5{ / Tof] b'j} b]zsf] lxtdf x'G5 eGg] ;f]rfO sfof{Gjog ug]{tkm{ d lqmofzLn x'g yfn]+ .

;g\ !($& cu:t !% df a]nfotaf6 :jtGqtf k|fKt u/]kl5 ef/tn] cfˆgf pQ/L ;fgf l5d]sLx?;Fusf] ;DaGw gofF 9ª\uaf6 kl/eflift ug{ ;lGw ug]{ qmd ;'¿ u/]sf] lyof] . e'6fg;Fu ;g\ !($( cu:t ( / l;lSsd;Fu ;g\ !(%) l8;]Da/ % df ef/tn] zflGt tyf d}qL ;lGw ;DkGg u¥of] . e'6fg;Fu ePsf] ;lGwaf6 ToxfFsf] ;'/Iff / k//fi6« dfldnfdf ef/tsf] dfu{bz{g dfGg'kg]{ Joj:yf eof] . l;lSsd;Fusf] ;lGwn] ;f] d'n's ef/tsf] …k|f]6]S6f]/]6Ú sf ?kdf /xg] k|fjwfg /flvof] .

e'6fgkl5 g]kfn;Fu klg ;lGw ug{ ef/tn] af/Daf/ k|of; u¥of] . la|l6; ;fd|fHosf] ktg / ef/tLo :jtGqtf;Fu} g]kfnsf] /f0ff zf;g cleefjsljxLg ePsf] lyof] . la|l6; zf;sx?nfO{ v';L kf/]/ g]kfndf lg/ª\s'z hxflgofF zf;g rnfO/x]sf /f0ffx? :jtGq ef/tsf g]tfx?;Fu ql;t / cfzª\lst lyP .

b]zdf /f0ff zf;gaf6 d'lQm / k|hftGq axfnL ug{ rfxg] g]kfnL g]tfx?n] ef/tsf] :jtGqtf cfGbf]ngdf ;d]t ;xefuL eP/ h]ng]n ef]u]sf lyP . ef/tLo g]tfx?;Fu pgLx?sf] ;DaGw / lxdlrd /fd|f] lyof] . ef/tLo g]tfx?af6 /f0ffx? cfˆgf] zf;g;Qf lg/Gt/tfsf] ;'lglZrtf vf]lh/x]sf lyP . t/, To;af/] cfZj:t x'g g;s]sf sf/0f ef/t;Fu gofF ;lGw ug{ /f0ff ;/sf/ vf;} pT;flxt lyPg, a¿ cfn6fn ul//x]sf] lyof] .

g]kfnnfO{ ;lGwsf lglDt dgfpg g;s]sf sf/0f g]x?n] tTsfnLg ef/tLo /fhb"t ;'/lht l;+x dh]l7ofnfO{ x6fO{ lghsf] 7fpFdf @))^ c;f/df cfˆgf] ljZjf;kfq rGb|]Zj/ k|;fb gf/fo0f l;+xnfO{ sf7df8f}+ k7fP .

;g\ !($( df dfcf] T;] t'ªsf] g]t[Tjdf rLgdf sDo'lg:6 ;/sf/ u7g ePkl5 t emg\ g]kfn;Fu oyfzSo rfF8f] ;lGw ug{ g]x? xtfl/Psf lyP . gofF /fhb"t l;+x / To; a]nf g]kfnsf] k//fi6« ljefusf 8fO/]S6/ ljhozdz]/ /f0fflarsf] k/fdz{kl5 @))^ kmfu'gdf df]xgzdz]/ ef/t e|d0fdf uP . To;clu @))^ dª\l;/df ljhozdz]/n] lbNnL uP/ g]x?nfO{ e]6L df]xgzdz]/sf] e|d0f / d}qL ;lGwsf ;DaGwdf cfjZos tf/tDo ldnfO;s]sf lyP . df]xgzdz]/n] lbNnLdf /xFbf g]x?;Fu gofF ;lGw ug]{af/] ;}4flGts ;xdlt u/] .

ljhozdz]/ /f0ff k|wfgdGqL df]xgzdz]/sf 5f]/f x'g\ . pgL k9]n]v]sf, ;Hhg, b]zsf] dfof ug]{ tyf /f0ffx?dWo] t'ngfTds ?kdf pbf/ k|j[lQsf lyP . g]kfn–ef/t d}qL ;lGw ug]{ sfo{df pgsf] dxÎjk"0f{ e"ldsf /x]sf] lyof] .

b]zleq /f0ff zf;g sdhf]/ x'Fb} uO/x]sf], k|hftGqsf nflu cfGbf]ng rs{+b} uPsf], ef/t;Fusf] cfly{s lge{/tf a9\b} uPsf] tyf rLgdf :yflkt sDo'lg:6 ;/sf/af6 sfnfGt/df g]kfnsf] ;'/Iffdf ;d]t vt/f cfpg ;Sg] cfFsng u/L ljhozdz]/n] ef/t;Fu ;lGw ug]{ jftfj/0f tof/ kf/]sf lyP . oBlk g]kfnnfO{ clxt x'g] ;lGwsf sltko a'Fbfx? -vf; u/L bkmf @, %, ^ / &_ tyf ;lGwsf] bf];|f] efudf /x]sf] Jofkf/;DaGwL k|fjwfgdf ;'wf/ ug{ pgn] k|oTg u/] klg ;kmn x'g ;s]gg\ .

cGttM @))& ;fpg !^ -h'nfO{ #!, !(%)_ ut] l;+xb/af/l:yt Uofn/L a}7sdf eJo ;df/f]xdf g]kfn / ef/tlarsf] ;DaGwnfO{ bL3{sfnLg k|efj kfg]{ zflGt tyf d}qL ;lGwdf x:tfIf/ eof] . g]kfnsf] tkm{af6 k|wfgdGqL >L # df]xgzdz]/ ha/f / ef/tsf] tkm{af6 /fhb"t rGb|]Zj/ k|;fb gf/fo0f l;+xn] ;lGwdf x:tfIf/ u/] . ;fy}, ;lGwdf gk/]sf / ;lGwsf sltko Joj:yfnfO{ JofVof ug]{ k|of]hgsf lglDt kq;d]t cfbfgk|bfg eof] . t/, ;f] kqnfO{ uf]Ko /fVg] ;xdlt ePsf] lyof] .

b'O{ b]zlar cfˆgf] kNnf ef/L x'g] u/L ;lGw ;DkGg ePkl5 ef/t t v';L x'g] eof] g}, cfˆgf] zf;gn] lg/Gt/tf kfpg] cfzfdf /f0ff zf;sx? klg xlif{t lyP .

b'O{ :jtGq / ;fj{ef}d;Qf ;DkGg d'n'sx?lar ePsf] ;lGwdf Psflt/ k|wfgdGqL / csf]{tkm{ /fhb"tn] x:tfIf/ ug{' g} pQm ;lGwsf] klxnf] c;dfg / c:jfefljs ljifo lyof] . x'g klg e'6fg;Fu ef/tn] u/]sf] ;lGwdf ToxfFsf /fi6« k|d'v tyf ef/tsf] tkm{af6 ef/tLo /fhb"tx?n] x:tfIf/ u/]sf 5g\ . o;af6 ef/tn] e'6fg;/x g} g]kfn;Fu Jojxf/ ug{ vf]h]sf] k|tLt x'G5 . kl5 l;lSsd;Fusf] ;lGwdf klg ToxL b]lvof] .

x:tfIf/stf{sf] :t/ut c;dfgtf dfq xf]Og, ;lGwdf /x]sf ljifoj:t'sf sf/0f;d]t ;g\ !(%) df ;DkGg g]kfn / ef/tlarsf] zflGt tyf d}qL ;lGw g]kfnsf] s"6gLlts Oltxf;df ljjfbf:kb /xFb} cfPsf] 5 . ;lGw ePsf] lbgb]lv g} g]kfndf o;sf] lj/f]w ;'¿ ePsf] xf] .

))

 

;g\ !(%) sf] zflGt tyf d}qL ;lGwn] g]kfn / tTsfnLg ef/tsf] la|l6; ;/sf/lar ;g\ !(@# df ePsf] ;lGw lj:yflkt u¥of] . g]kfnsf] Oltxf;df a]nfot ;/sf/;Fu ePsf] pQm ;lGwsf] ljz]if dxÎj 5 . ef/tsf cGo /fHo, /hf}6fsf] t'ngfdf g]kfnsf] :t/ / x}l;ot km/s 5 eGg] tYo ;g\ !(@# sf] ;lGwn] :ki6 :jLsf/ u/]sf] 5 . pQm ;lGwdfkm{t klxnf] k6s a]nfot ;/sf/n] g]kfnsf] :jtGqtf / ;fj{ef}ldstfsf] cf}krfl/s ;Ddfg u/]sf] 5 . oBlk pQm ;lGwdf la|l6; ;/sf/sf] ;fd|fHojfbL dfgl;stf eg] k|s6 ePs} 5 .

a]nfotL ;/sf/sf] ToxL dfgl;stf / cjwf/0ffnfO{ :jtGq / nf]stflGqs ef/tn] ;d]t lg/Gt/tf lbg rfx]sf] :ki6 dg;fo g]kfn;Fusf] ;g\ !(%) sf] ;lGwdf k|ltlalDat ePsf] 5 . /f0ffx?n] zf;g;Qf hf]ufpg] p2]Zosf ;fy a]nfot ;/sf/nfO{ l/emfpg ;'/Iff / k//fi6« gLlt;DaGwL ljifodf k6s k6s ;Demf}tf u/]sf lyP . ljZjo'4df g]kfnL kmf}h k7fpg], ef/tsf] cfGtl/s /fi6«jfbL ljb|f]x ;dg ug{ ;}Go ;xof]u ug]{ tyf emG8} Ps ztfAbL;Dd g]kfnsf] s"6gLlts ;DaGw s]jn a]nfot;Fu dfq ;Lldt ug]{ /f0ffsfnLg gLlt o;sf] HjnGt pbfx/0f xf] . :jtGqtfkl5sf] ef/tn] ;d]t g]kfn ;/sf/af6 o:t} ck]Iff /fv]sf] k|:6 b]lvG5 .

…g]kfn, e'6fg / l;lSsd ef/tsf k|efjIf]q x'g\, lxdfno z[ª\vnf ef/tsf] pQ/L ;'/Iff lsNnf xf]Ú eGg] hjfx/nfn g]x?sf] dfGotf lyof] . ToxL dfGotfnfO{ lg/Gt/tf lbg] k|of]hgsf lglDt g]kfn;Fu zflGt tyf d}qL ;lGw ul/Psf] xf] .

o;sf cltl/Qm ;lGwdf x:tfIf/ eP;Fu} cfbfgk|bfg ePsf uf]Ko kqdf plNnlvt ljifox?n] ;d]t o; tYonfO{ k'li6 u5{g\ . uf]Ko /fVg] elgPsf] ;f] kq ef/tsf k|wfgdGqL g]x?n] gf} jif{kl5 @)!^ ;fndf kqsf/ ;Dd]ng u/]/ PskIfLo 9ª\un] ;fj{hlgs u/]sf lyP . ;f] ;lGwdf g]kfnsf] lxteGbf klg a9L ef/tLo lxtsf] kIfkf]if0f / g]kfnnfO{ ef/tsf] lgoGq0fdf /fVg] vfnsf k|fjwfg ;dfj]z 5g\ .

;g\ !(%) sf] g]kfn–ef/t zflGt tyf d}qL ;lGwdf !) j6f wf/f 5g\ . ltgdf d'Vo ?kn] …sG;'n/Ú, ;'/Iff, gful/snfO{ ul/g] Jojxf/ / cfly{s ljifox? ;d]l6Psf 5g\ . …sG;'n/Ú ljifo ;fdfGo / cGt/f{li6«o dfGotfadf]lhd g} 5g\ . o;df s'g} ljjfb 5}g . ;'/Iff tyf Pscsf{sf b]zsf gful/sx?nfO{ ul/g] Jojxf/ / cfly{s ljifox? eg] c;xh, c;dfg / cg'ko'Qm 5g\ .

;lGwsf] wf/f @ df pNn]v ePsf] æs'g} l5d]sL;Fu uDeL/ åGå jf ljjfb pTkGg eP Pscsf{nfO{ hfgsf/L lbg k|lta4 5g\Æ eGg] jfSof+z / o;};Fu ;DalGwt uf]Ko kqdf …s'g} Ps b]zdf ;'/Iff vt/f k/] b'j} b]z ldn]/ To;sf] k|ltsf/ ug]{Ú egL ul/Psf] Joj:yf g]kfnsf lglDt :jLsfo{ xf]Og .

…l5d]sL;Fusf] v6k6 jf ljjfbÚ eGg] cjwf/0ff :jtM rLg lj¿4 s]lGb|t /x]sf] a'lemG5 . lsgeg] ef/tsf cltl/Qm g]kfn s]jn rLgsf] dfq l5d]sL xf] . o;} u/L o; wf/fsf] k|fjwfgn] g]kfn / ef/tlar ;}Go u7aGwg /x]sf] a'lemG5, h'g g]kfnsf] rfxgf xf]Og . Ps l5d]sL lj¿4 csf]{ l5d]sL;Fu u7aGwg ug{' g]kfnsf lglDt cfTd3ftL x'g]5 .

;'/Iff;Fu ufFl;Psf] csf]{ ljifo ;lGwsf] wf/f % / o;};Fu ;DalGwt uf]Ko kqsf] a'Fbf @ xf] . ;f] wf/f / kqdf pNn]v 5— g]kfnsf] ;'/Iffsf lgldQ cfjZos kg]{ xftxltof/ / uf]nLu6\7f jf o'4;fdu|L ef/t ;/sf/n] pknAw u/fpg]5 . ef/t ;/sf/n] pknAw u/fpg g;]s]sf] cj:yfdf ef/t ;/sf/sf] ;xfotf / ;xdltcg';f/ ef/tLo e"ld eP/ cfoft ug{ ;lsg]5 .

of] ljjfbf:kb k|fjwfgs} sf/0f :jtGq / ;fj{ef}d;Qf ;DkGg b]z g]kfnn] cfˆgf] ;'/Iffsf ;DaGwdf :jtGq 9ª\un] lg0f{o ug{ kfpg] clwsf/ ;ª\s'lrt / lgolGqt x'g k'u]sf] 5 . oxL ljjfbf:kb k|fjwfgsf] cf8df g]kfnn] rLgaf6 xltof/ cfoft ubf{ @)$% ;fndf ef/tn] g]kfn lj¿4 gfsfaGbL;d]t nufPsf] lyof] . 

साभारः नाकाबन्दी र भूरजानीति

के तपाईले Æनाकाबन्दी र भूराजनीतिÆ पढ्नु भयो 

महेन्द्र राजमार्ग निर्माणमा विदेशी सहायता आउनुपूर्वको कथा

महेन्द्र राजमार्ग निर्माणमा विदेशी सहायता आउनुपूर्वको कथा

२०६५ सालमा गणतन्त्र घोषणा भएपछि राजाहरूको नाममा रहेका राजमार्ग, संस्था र भवनहरूसँग जोडिएका नामहरू हटाउने पुर्वाग्रही निर्णय सरकारले गरेको थियो । गत २०८२ फागुन २१ को निर्वाचन पछि गठन भएको बालेन्द्र शाह नेतृत्वको शक्तिशाली सरकारले त्यस्ता पुर्वाग्रही निर्णयहरू सच्याउने प्रशंसनीय अठोट गरेको छ । यसैक्रमा सरकारद्वारा हालै सार्वजनिक गरिएको शासकीय सुधारका लागि १८ बुँदे राष्ट्रिय प्रतिबद्धतापत्रको मस्यौदामा पूर्व–पश्चिम लोकमार्गको नाम पुरानै ‘महेन्द्र राजमार्ग’ कायम गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ । यो विषय अहिले सर्वाधिक चर्चामा रहेको छ ।

यसै बिच महेन्द्र राजमार्ग निर्माणमा विदेशी सहायता आउनुपूर्वको कथा समेटिएको सन्दर्भ मेरो बुबाको सम्झनामा मैले लेखेको 'एक पटकको सैनिक, जीवनभरको सैनिक' पुस्तकमा उल्लेखित प्रसङ्ग पनि यस विषयमा रुचि राख्नेहरूका लागि उपयोगी हुन सक्छ भन्ने ठानि उक्त पुस्तकको सान्दर्भिक अंश यहाँ प्रस्तुत गरेको छु । सन्दर्भ यस्तो छ-

वि.सं. २०१८ सालमा ओखलढुङ्गामा वडाहाकिमको जिम्मेवारी पूरा गरी गृह मन्त्रालयमा हाजिर भएको केही समयपछि राजा महेन्द्रबाट मेरो बुबा कर्णेल छत्रबहादुर थापालाई दर्शनभेटका निम्ति दरबारमा बोलाइयो। ओखलढुङ्गामा बुबाबाट भएको कामको राजाबाट उच्च प्रशंसा भयो। साथै, देश विकासका निम्ति भौतिक पूर्वाधार र त्यसमा पनि यातायातको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहने उल्लेख गर्दै राजाले मेची-महाकाली जोड्ने राजमार्ग निर्माण गर्ने आफ्नो योजना बताए। त्यसबेलासम्म उक्त राजमार्ग निर्माणका निम्ति वैदेशिक सहायता जुटिसकेको थिएन। राजा महेन्द्रले उक्त बाटोको महत्त्वलाई विचार गरेर नेपाली श्रम र लगानीबाट निर्माण कार्य तत्काल सुरु गर्ने सोच बनाएका थिए। तदनुरूप मेचीदेखि महाकालीसम्मको भागलाई दुई खण्डमा विभाजित गरी तत्कालै निर्माण कार्य सुरु गर्ने तथा मेचीदेखि नारायणी नदीपारि गैँडाकोटसम्मको पूर्वी सेक्टरको ओभरअल कमान्डरका रूपमा बुबालाई नियुक्त गरेको राजाबाट जानकारी दिइयो। गैँडाकोटदेखि महाकालीसम्मको पश्चिम सेक्टरको जिम्मेवारी जर्नेल बलदेव शमशेर राणालाई दिइएको थियो। यति महत्त्वपूर्ण कार्यका निम्ति राजाबाट विश्वास प्राप्त भएकोमा स्वभावतः बुबा अत्यन्त गौरवान्वित हुनुभयो। राजामा श्रद्धापूर्वक कृतज्ञता व्यक्त गरी आफ्नो नयाँ जिम्मेवारीलाई कसरी सफल तुल्याउने भन्ने सोच्दै बुबा घर फर्कनुभयो। उहाँको मनमस्तिष्कमा राजा महेन्द्रको राष्ट्र निर्माणको उत्कट चाहनाका लहर पनि घुम्दैफिर्दै देखा परे। पूर्व-पश्चिम राजमार्गको पूर्वी सेक्टर निर्माणको जिम्मेवारी पाएसँगै सुरु भयो बुबाको जीवनको अर्को नयाँ अध्याय। यस आयोजनाको शिलान्यास स्वयं राजा महेन्द्रबाट मेची अञ्चल, झापा जिल्लाको चन्द्रगढीमा हुने तय भयो। त्यस बखत विराटनगरमा हवाईजहाज चल्न सुरु भइसकेको थियो। त्यसर्थ चन्द्रगढी पुग्न हवाईजहाज वा हेलिकोप्टरबाट जाने सुविधा बुबालाई थियो। तर, बुबाले मोटरबाटै त्यसतर्फ जाने निधो गर्नुभयो। कतिपयका लागि यो हास्यास्पद सोचाई थियो। त्यसबेलासम्म नेपालकै बाटो भएर विराटनगर वा झापासम्म कसैले मोटर चलाएको थिएन। किनभने काठमाडौँबाट तराई जोड्ने एकमात्र मोटर बाटो त्रिभुवन राजपथ थियो, जुन वीरगन्ज पुगेर टुङ्गिन्थ्यो। हेटौँडा वा वीरगन्जबाट पूर्व-पश्चिम जाने मोटर बाटो बनेकै थिएन। स्थानीय स्तरमा केही कच्ची बाटाहरू भने थिए। एकपटक अठोट गरिसकेपछि पछि हट्ने बुबाको स्वभाव थिएन। फलस्वरूप एक बिहान शुभ साइत हेरेर चन्द्रगढीतर्फ बुबाको यात्रा सुरु भयो। बुबालाई सरकारले त्यसबेला सर्वाधिक चल्तीमा रहेको साथै, अत्यन्त बलियो मानिने रसियन जिप दिएको थियो। सौभाग्यवश, त्यो यात्रामा मैले पनि सहभागी हुने मौका पाएँ। हेटौँडासम्मको पहिलो दिनको यात्रा सामान्य रह्यो। त्यसपछिका यात्राहरू भने साहसिक, रोमाञ्चक र अविस्मरणीय रहे। म त्यस बखत नौ वर्षको थिएँ। त्यो यात्राको सम्झना अहिले पनि मेरो मानसपटलमा ताजा नै रहेको छ। हेटौँडा-वीरगन्ज खण्डको आधाभार भन्ने स्थानबाट हाम्रो यात्रा पूर्वतर्फ मोडिएको थियो। आधाभारबाट बागमती नदी छिचोल्न त्यस बखतको डरलाग्दो घना चारकोसे झाडी पार गर्दै जानुपर्थ्यो। जङ्गलमा बाघ, भालु र जङ्गली हात्तीहरू जस्ता जनावरहरू आक्कलझुक्कल देखिन्थे। नेपाली आफैँले पूर्व-पश्चिम राजमार्ग निर्माण गर्ने प्रारम्भिक सोचअनुरूप यो राजमार्ग निर्माणमा भूपू सैनिकहरूलाई प्रयोग गर्ने राजा महेन्द्रको चाहना थियो। फलस्वरूप भूपू सैनिकहरू समावेश गरी निर्माण टोलीहरू बनाइएका थिए। यसै क्रममा केही समय अगाडि आधाभारमा खडा गरिएको क्याम्पमा रहेको टोलीले झाडीहरू सफा गरेर बागमतीसम्मको धुले ट्य्राक खोल्ने काम गरिसकेको हुँदा त्यो असजिलो खण्डको यात्रा केही कठिनाइ भोग्दै पार गरियो। त्यसपछि मलङ्गवा, जनकपुर हुँदै हामी जलेश्वर पुग्यौँ। त्यसबेला जलेश्वर जनकपुर अञ्चलको सदरमुकाम थियो र त्यहाँको अञ्चलाधीश दिलबहादुर श्रेष्ठ हुनुहुन्थ्यो। सुनसरीका लोकप्रिय नेता दिलबहादुर श्रेष्ठ स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा २०१५ सालको आम चुनावमा वीपी कोइरालाका विरुद्ध खडा हुनुभएको थियो। राजा महेन्द्रको कदमलाई साथ दिएपश्चात् उहाँ अञ्चलाधीश हुँदै पछि पटक-पटक मन्त्री समेत हुनुभएको थियो। दिलबहादुर श्रेष्ठको आतिथ्य ग्रहण गरेर हाम्रो यात्रा पूर्वतर्फ जारी रह्यो। जलेश्वरपछिको मुकाम सिराहा थियो। सिराहासम्म पुग्न ठाउँ-ठाउँमा कच्ची बाटाहरू भएकाले त्यति कठिन भएन। कतिपय स्थानमा बयलगाडा मात्र चल्ने अप्ठ्यारा बाटाहरू थिए। केही ठाउँमा खेतका आलीहरू काटेर बाटो खोल्दै हिँड्नुपर्ने हुन्थ्यो। हाम्रो भ्रमण टोलीमा आधा दर्जन भूपू सैनिक कामदारहरू पनि समावेश भएको हुँदा यदाकदा झाडी पन्छाउनुपर्दा वा अस्थायी बाटो खन्नुपर्दा उनीहरू झटपट गाडीबाट उत्रिएर फुर्तिसाथ आफ्नो काम सम्पन्न गर्थे। सिराहामा हामी त्यहाँका नाम चलेका जमिन्दार ईमबहादुर पाण्डेको पाहुना भयौँ। उनी हाम्रो नाता पनि पर्थे। पाण्डे परिवारको आत्मीय आतिथ्यपश्चात् पूर्वतर्फको यात्रा जारी रह्यो। राजविराज हुँदै हनुमाननगर पुगियो, त्यसको केही समयपछि हाम्रो आँखाअगाडि लमतन्न फैलिएर बगिरहेको विशाल सप्तकोसी नदी देखियो। त्यसबेलासम्म कोसी नदीमा पुल बनिसकेको थिएन। नदी वारपार गर्न विभिन्न साइजका ढुङ्गाहरू नदी किनारमा लाम लागेर बसेका थिए। मेरो बाल आँखाले सिङ्गो सप्तकोसी कथामा सुनेको सागर जस्तै विशाल र शान्त देखिरहेको थियो। पानी धमिलो थियो। त्यति ठूलो जलभण्डार मैले कहिल्यै देखेको थिइनँ। उत्तर र दक्षिण फैलिएको कोसीको पूर्वी किनार मेरो आँखाले छिचोल्न सकिरहेको थिएन। यत्रो विशाल नदी कसरी तर्ने होला, बिचमा खसियो भने के होला, पानीमा गाडी कसरी पार लगाउने होला! यस्ता बालजन्य कौतूहलता एकैपटक मेरो मानसपटलमा खेलिरहेका थिए। केही बेरमा दुई ठुला साइजका ढुङ्गाहरू बलियोसँग बाँधेर सानो चौर जत्रै प्लेटफर्म बनाइयो। सो प्लेटफर्ममाथि ड्राइभरले सतर्कतापूर्वक हाम्रो जिपलाई चढाए। बुबाका निम्ति ढुङ्गामा एउटा कुर्सीको व्यवस्था गरियो, अरू भ्रमण टोलीका सदस्यहरू आ-आफ्ना ढङ्गले बसे। म र ड्राइभर भने जिपभित्रै बस्यौँ। पानीमाथि ढुङ्गा, ढुङ्गामाथि गाडी, गाडीभित्र हामी; मेरो लागि एक रोमाञ्चक र अविस्मरणीय यात्रा थियो त्यो। नदीको प्रवाहलाई पछ्याउँदै सुस्त गतिमा ढुङ्गा अघि बढ्यो। सायद आधा घण्टामा कोसी नदी तरेर पारि पुगियो। कोसी तरेर हामी सोझै विराटनगरस्थित अञ्चलाधीश निवास पुग्यौँ। त्यसबेला दामोदर शमशेर राणा कोसी अञ्चलाधीश हुनुहुन्थ्यो। अग्लो र खाइलाग्दो ज्यान भएका दामोदर शमशेरको व्यक्तित्व आकर्षक थियो। पढेलेखेका र खानदानी परिवारका दामोदर शमशेरको बोल्ने शैली, विचार, पोसाक र हाउभाउबाट म तुरुन्तै प्रभावित भएँ। दामोदर शमशेर विभिन्न अञ्चलहरूमा अञ्चलाधीश हुँदै पछि मन्त्री पनि हुनुभयो। कट्टर राजभक्त उहाँ पञ्चायतकालका एक सशक्त हस्ती हुनुहुन्थ्यो। विराटनगरपछिको हाम्रो यात्राको अन्तिम मुकाम चन्द्रगढी थियो। चन्द्रगढी पुग्नुपूर्व झापाको कन्काई नदीमा हाम्रो जिप फस्यो। अनेकौँ प्रयास गर्दा पनि गाडी निकाल्न सकिएन। अन्ततः बुबाले स्थानीय जनतासँग सहायता माग्नुभयो। स्थानीयवासीले गाउँमा रहेको हात्ती मगाए। हात्तीको खुट्टामा बाँधिएको डोरीले गाडी तानेर कन्काई नदी पार गरियो। त्यसपछि सोही साँझ हामी चन्द्रगढीस्थित नेपाली सेनाको ब्यारेकमा बास बस्न पुग्यौँ। चन्द्रगढी पुग्नेबित्तिकै बुबा स्थानीय अधिकारीहरूसँग राजाको सवारी र शिलान्यास समारोहको तयारीमा खटिनुभयो। कुनै पनि काम चुस्त-दुरुस्त हुनुपर्छ, हचुवा र झारा टार्ने हुनुहुन्न भन्ने बुबाको मान्यता थियो। त्यसमा पनि राजा सहभागी हुने कार्यक्रममा बुबा कुनै कसर छोड्न तयार हुनुहुन्नथ्यो। निर्धारित दिन र समय अगावै सबै तयारी पूरा भए। अब प्रतीक्षा थियो राजाको आगमनको। शिलान्यास हुने दिन बिहानको आकाश त्यति सफा थिएन। बादलले ढाकिएको हुँदा राजाको हेलिकोप्टर नआउने हो कि भन्ने चिन्ता बुबा र अन्य आयोजकहरूमा थियो। तर, बिस्तारै आकाश खुल्दै गयो अनि तोकिएको समयमा नै राजाको हेलिकोप्टर पश्चिम आकाशमा देखियो। समारोह हेर्न आएका जनतामा उत्सुकता बढ्दै गयो, आयोजकको अनुहारमा चमक देखिन थाल्यो। राजाको हेलिकोप्टर केही बेर आकाशमा चक्कर लगाएर हेलिप्याडमा अडियो। पञ्चकन्याबाट स्वागत भएपछि औपचारिक समारोह सुरु भयो। पहिले नै ताछतुछ पारेर तयार गरिएको जमिनमा राजा महेन्द्रले चाँदीको पिकले केही खने, अनि चाँदीकै साबेलले माटो उठाएर चाँदीकै कराईमा राखेर पूर्व-पश्चिम राजमार्ग निर्माणको औपचारिक शुभारम्भ भयो। तत्कालीन श्री ५ को सरकारले २०१९ बैशाख १ गते पूर्व-पश्चिम राजमार्गलाई 'महेन्द्र राजमार्ग' नामकरण गर्‍यो।

प्रजातन्त्र निःशुल्क पाइने दिवाभोजन होइन

प्रजातन्त्र निःशुल्क पाइने दिवाभोजन होइन

२०३२ सालतिरको कुरा हो । म त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा स्नातकोत्तर तहको दोस्रो वर्षमा अध्ययनरत थिएँ । तिनताका नयाँ सडकमा रहेको ‘अमेरिकन लाइब्रेरी’ ले विद्वान् प्राध्यापकहरु बोलाएर विभिन्न समसामयिक विषयमा प्रवचन कार्यक्रम आयोजना गर्ने गथ्र्यो । अवसर मिल्दा म त्यस्ता प्रवचन सुन्न जाने गर्थें । यस्तै एक प्रवचन कार्यक्रममा एक जना अमेरिकी प्राध्यापकले प्रजातन्त्रको विश्वव्यापी अभ्याससम्बन्धी व्याख्यानमा ‘प्रजातन्त्र निःशुल्क पाइने दिवाभोजन होइन’ भन्ने भनाइ मेरो मनमस्तिष्कमा अहिले पनि जरा गाडेर बसेको छ ।

‘प्रजातन्त्र निःशुल्क पाइने दिवाभोजन होइन’, यो लोकप्रिय उक्ति पहिलो पटक कसले प्रयोग ग¥यो भन्ने यकिन छैन । उन्नाइसौं शताब्दीका प्रसिद्ध उद्योगपति तथा समाजसेवी जोन रस्किनले यो भनाइ प्रयोग गरेपछि भने यसको निकै चर्चा हुन थाल्यो । नोबेल पुरस्कार विजेता मिल्टन फ्राइडम्यानले पनि आर्थिक विषयसँग जोडेर यो उक्ति प्रयोगमा ल्याएका थिए । हिजोआज प्रजातन्त्रको अभ्यासमा देखिएका असहज परिस्थितिको व्याख्या र विश्लेषण गर्दा यो भनाइ उद्धरण गर्ने चलन चलेको छ ।

साधारणतः कुनै पनि वस्तु, सेवा वा विचार सित्तैँमा पाइँदैन । त्यसका लागि केही मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन्छ । भगवान्को आशीर्वाद पाउन पनि भक्ति वा कर्म गर्नु अनिवार्य रहन्छ । अमेरिकामा एकताका कतिपय रेस्टुराँ मालिकहरुले आना पेय पदार्थको बिक्री बढाउन ‘लन्च’ निःशुल्क दिने गर्थे । निश्चित मूल्यको पेय पदार्थ खरिद गरेमा खानाको पैसा तिर्नु पर्दैनथ्यो । पेय पदार्थको बिक्रीबाट प्राप्त आयबाट खानाको पैसा असुल हुन्थ्यो । त्यसैले ‘लन्च’ निःशुल्क भनिए तापनि घुमाउरो पाराले पेय पदार्थबाट व्यापारीले आफ्नोे पैसा उठाइहाल्थे ।

वर्तमान विश्व राजनीतिमा प्रजातन्त्रलाई तुलनात्मक रुपले उत्कृष्ट शासन प्रणाली मानिन्छ । कतिपयले प्रजातान्त्रिक मान्यतालाई विश्वविजेता विचार पनि भन्ने गर्छन् । तर, प्रजातन्त्र सजिलै सफल हुँदैन, यसको प्रतिफल सहजै प्राप्त हुँदैन । त्यसका निम्ति न्यूनतम मूल्य चुकाउनुपर्छ भन्ने धारणा उपरोक्त उक्तिको आशय हो ।

विद्वान् विश्लेषक फ्रान्सिस फुकुयामाले सन् १९८९ मा एक चर्चित निबन्ध ‘दि एन्ड अफ हिस्ट्री’ लेखे । त्यसमा उनले प्रजातन्त्रको विजयलाई मानवजातिको वैचारिक विकासक्रमको चरमोत्कर्षका रुपमा व्याख्या गरेका छन् । पछि उनले यही शीर्षकमा एक पुस्तक नै लेखेका छन् । उनको विचारमा ‘पश्चिमा उदारवादी प्रजातन्त्रको विश्वव्यापीकरण मानवनिर्मित प्रणालीको अन्तिम रुप हो’ ।

नोबेल पुरस्कार विजेता अर्का विद्वान् अमत्र्य सेनका शब्दमा ‘प्रजातन्त्रको विश्वव्यापी मान्यता बिसौं शताब्दीको सर्वाधिक उल्लेखनीय उपलब्धि’ हो । सेनले उपरोक्त विचार सन् १९९७ मा व्यक्त गरेका हुन् । फुकुयामा र सेनजस्तै थुप्रै विचारकहरुले त्यस अवधिमा प्रजातन्त्रको महङ्खवबारे लेखेका छन् । उनीहरुका ती विचारहरु शीतयुद्धको अन्त्य र सोभियत सङ्घ विघटनको पृष्ठभूमिमा व्यक्त भएका हुन् ।

यहाँनेर प्रजातन्त्रको परिभाषा, स्रोत र विश्वव्यापी अभ्यासबारे संक्षिप्त चर्चा गर्नु प्रासङ्गिक हुनेछ । त्यस प्रयोजनका निम्ति प्रजातन्त्रको परिभाषा र क्षेत्रबारे पनि संक्षिप्त विश्लेषण गर्नु उपयोगी होला । ‘प्रजा’ र ‘तन्त्र’ दुई शब्द मिलेर ‘प्रजातन्त्र’ बनेको छ । त्यसैले सम्भवतः ‘जनताको शासन’ भन्ने मान्यता नै प्रजातन्त्रको सटीक र सरल परिभाषा हो । जनताको शासनको मान्यता र अभ्यासले इतिहासका विभिन्न कालखण्ड पार गर्दै वर्तमान अवस्थामा आइपुगेको छ । जनताले शान्तिपूर्ण विधि र प्रक्रियाबमोजिम सरकार बनाउने र आवश्यकताअनुरुप परिवर्तन गर्न सक्ने व्यवस्था प्रजातन्त्र हो ।

वर्तमान युगमा अमेरिकाका सोह्रौं राष्ट्रपति अब्राहम लिङ्कनले सन् १८६३ मा गेटिसबर्गमा दिएको भाषणमा उल्लिखित ‘जनताका निम्ति जनताद्वारा जनताको शासन’ भन्ने विचार प्रजातन्त्र बुझ्ने सबैभन्दा उपयुक्त परिभाषा मानिन्छ ।

प्रजातान्त्रिक विचार र व्यवस्थाको उद्भव कहाँबाट, कसरी भयो भन्नेबारे लामो बहस गर्न सकिन्छ । यस सम्बन्धमा विद्वान्हरुका फरकफरक मत पाइन्छन् । प्रचलित मान्यताअनुसार इ.पू. ५०७ मा एथेन्सका प्रसिद्ध विचारक तथा नेता क्लेइस्थेनसले पहिलो पटक ‘प्रजातन्त्र’ शब्द प्रयोग गरेको मानिन्छ । उनले आपूmले प्रयोगमा ल्याएको व्यवस्थाको नामकरण ‘डेमोक्रेसिया’ गरेका थिए । एथेन्स र अट्टिकाजस्ता ग्रिक ‘सिटी स्टेट’ मा करिब दुई शताब्दी प्रचलनमा रहेको यो व्यवस्था प्रत्यक्ष प्रजातन्त्रको पहिलो प्रयोग थियो । कतिपयले क्लेइस्थेनसलाई प्रजातन्त्रका जन्मदाता पनि भन्छन् । ग्रिक ‘सिटी स्टेट’ को प्रत्यक्ष शासन प्रणालीलाई आधुनिक प्रजातन्त्रको प्रारम्भिक अभ्यास भनिन्छ । यद्यपि कतिपय पछिल्ला अध्ययन–अनुसन्धानले एथेन्सभन्दा अघि पनि इजिप्ट र त्यस क्षेत्रको ‘मेसोपोटामियाली’ सभ्यताकालमा प्रत्यक्ष जनशासनको अभ्यास भएको देखाएका छन् । आधुनिक प्रजातन्त्र र राज्यव्यवस्थाको सिद्धान्त एवं दर्शनको विकासक्रममा ग्रिक विद्वान्हरु सोक्रेटस (इ.पू. ४७०–३९९), प्लेटो (इ.पू. ४२७–३४८) र अरिस्टोटल (इ.पू. ३८४–३२२) को भूमिका महङ्खवपूर्ण रहेको छ ।

यसै गरी शासन व्यवस्थामा जनसहभागिता कायम गर्ने सन्दर्भमा पूर्वीय दर्शन र प्राचीन वैदिक सभ्यतालाई प्रजातन्त्रको मूल स्रोत मान्नु अत्युक्ति हुने छैन । त्रेता युगमा अयोध्याका राजा रामले स्थापित गरेको शासन व्यवस्थालाई पूर्वीय संस्कृतिमा सर्वोत्कृष्ट जनसहभागितामूलक शासन मानिन्छ । त्यही कारण पनि आदर्श राज्यप्रणालीको बयान गर्नुपर्दा ‘रामराज्य’ को उदाहरण दिने चलन अद्यापि कायम छ ।

वैदिक कालदेखि नै दक्षिण एसियाका विभिन्न राज्यहरुमा प्रजातान्त्रिक शासनको अभ्यास हुँदै आएको इतिहासबाट प्रमाणित हुन्छ । करिब पाँच हजार वर्षअघि वेदव्यासद्वारा सङ्कलित ‘ऋग्वेद’ मा जनताको शासन प्रणालीका सिद्धान्तहरु समेटिएको पाइन्छ । ‘ऋग्वेद’ मा चालिस पटक ‘जनतन्त्र’ उल्लेख भएको पाइन्छ । यस आधारमा वैदिक कालको शासनप्रणालीमा ‘सभा’, ‘समिति’, ‘राजा’, ‘प्रजा’ जस्ता संस्थाहरुको प्रयोग र अभ्यास भएको थियो । ती संस्थाहरुमा प्रजाले आफ्नो भावना र चाहनाहरु व्यक्त गर्ने र बहुमतको आधारमा निर्णय गर्ने परम्परा कायम थियो । प्रजातन्त्रको मेरूदण्ड मानिने ‘बहुलवाद’ वेदको देन हो । पाँच हजार वर्षअघिदेखि प्रचलित ‘एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति’ को मान्यताले आधुनिक प्रजातन्त्र सुदृढ तुल्याउन समेत मद्दत गरेको छ ।

द्वापर युगको घटनामा आधारित महाभारत महाकाव्यको शान्तिपर्वमा सर्वसाधारण जनताको सभालाई ‘जनसदन’ उल्लेख गरिएको छ । भगवान् बुद्धको समयावधिमा लिच्छवि, वैशाली, मल्ल, मद्रक, कम्बोज आदि राज्यहरुमा जनतन्त्रको अभ्यास भएका उदाहरणहरु छन् । उल्लिखित प्रसङ्गबाट दक्षिण एसियामा प्राचीन कालदेखि नै प्रजातन्त्रका मूल्य र मान्यता प्रयोगमा थिए । दक्षिण एसियाली भूखण्डका निम्ति प्रजातन्त्र नवीनतम मान्यता होइन । यद्यपि विभिन्न कालखण्डमा प्रजातन्त्र र प्रजातान्त्रिक मूल्यमान्यता र त्यसको अभ्यासमा विकृति, विसङ्गति र अपभ्रंशहरु जोडिँदै आए । कालान्तरमा दक्षिण एसियाका अधिकांश राज्यहरु औपनिवेशिक पन्जामा पर्दै गए । लामो समय कायम रहेको औपनिवेशिक एवं निरङ्कुश शासन व्यवस्थामा प्राचीन र वैदिक सभ्यतामा आधारित प्रजातान्त्रिक मान्यताको व्यापक भ्रष्टीकरण हुँदै गयो । पूर्वीय दर्शन र वैदिक कालमा आधारित शासन व्यवस्थाका आदर्श र मान्यताहरु ओझेलमा पर्दै गए ।

अन्ततः प्रजातन्त्र भनेको पश्चिमबाट आएको आधुनिक शासन प्रणाली हो भन्ने सोचाइले बलियो जरा गाड्न पुग्यो । कालान्तरमा पश्चिमका विभिन्न मुलुकहरुमा भएका राजनीतिक उतारचढावले समेत आधुनिक प्रजातन्त्रको उत्थानमा ठूलो योगदान पु¥याएका छन् । इटाली, संयुक्त अधिराज्य, फ्रान्स र अमेरिकामा भएका क्रान्ति र परिवर्तन प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्थाको जग खडा गर्ने ऐतिहासिक क्रममा कोसेढुङ्गाका रुपमा रहेका छन् ।

('संवर्धनवाद' पुस्तकबाट साभार)

बालेनको विकल्प: निषेधको राजनीति वा राष्ट्रिय मेलमिलाप

   

  

बालेनको विकल्प: निषेधको राजनीति वा राष्ट्रिय मेलमिलाप

हरेक देशको इतिहासमा कहिलेकाहीँ यस्तो समय आउँछ, जसलाई त्यस देशका दूरदर्शी र साहसिक नेतृत्वले राष्ट्र निर्माणको विशिष्ट अवसरका रूपमा परिणत गर्दछन् । मुलुकको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक क्षेत्रमा ऐतिहासिक रूपान्तरणका निम्ति विरलै आउने त्यस्तो अवसरलाई कतिपय देशले सदुपयोग गरेका छन् भने धेरैले व्यर्थमा गुमाएका छन् र पश्चात्ताप गरिरहेका छन् । दक्षिण अफ्रिका तथा दक्षिण-पूर्वी एसियाका कतिपय देशहरूले अवसरको सदुपयोग गरेका छन् । नेपाल लगायत अफ्रिका र ल्याटिन अमेरिकाका थुप्रै देशहरू प्राप्त अवसर गुमाउने असफल राष्ट्रको कोटीमा पर्दछन् ।

नेपालले विगतमा त्यस्ता अवसरहरू नपाएको होइन । तर नेपालको राजनीतिक नेतृत्वले त्यस्ता अवसरलाई सदुपयोग गर्न सकेनन् । ती गुमाइएका अवसरका कारण आज पनि नेपाल विकासोन्मुख देशका रूपमा आर्थिक विकासका निम्ति सङ्घर्ष गरिरहेको छ । अस्थिरता र अराजकताको चक्रव्यूहबाट बाहिर निस्कन सकेको छैन ।

सन् १९६० को दशकमा नेपालसरह आर्थिक विकासको बाटोमा प्रारम्भिक पाइला चालेका कतिपय देशहरू अहिले विकसित राष्ट्रका रूपमा स्थापित भएका छन् । सन् १९६० को दशकमा प्रतिव्यक्ति आय ४२८ अमेरिकी डलर भएको सिङ्गापुरको अहिले ९९ हजार पुगेको छ, दक्षिण कोरियाको १५८ बाट ३६ हजार पुगेको छ भने दक्षिण अफ्रिकाको ६ हजार ८ सय नाघेको छ । २००७ सालमा प्रजातन्त्रको पहिलो बिहानी देखेको नेपालमा अहिलेसम्म स्थायी राजनीतिक प्रणाली कायम हुन सकेको छैन । यसबिच हामीले आधा दर्जन संविधानको अभ्यास र अनुभव गरिसकेका छौँ ।

भष्टाचार र कुशासनका विरुद्धमा गत २०८२ साल भदौ २३ र २४ गते नवयुवाहरूले गरेको आन्दोलनपछि भएको आम चुनाव र बालेन शाहको नेतृत्वमा सरकार गठन हुने परिस्थितिपश्चात फेरि एकपटक सर्वाङ्गीण विकासको नयाँ युगमा प्रवेश गर्ने नेपालले एउटा राम्रो अवसर पाएको छ । भ्रष्टाचार र कुशासनको अन्त्य एवं आर्थिक समृद्धिको अपेक्षा गर्दै नेपाली जनताले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी र व्यक्तिगत रूपमा बालेन शाहलाई अभूतपूर्व जनादेश प्रदान गरेका छन् । नेपालमा हालसम्म भएका सबै आमचुनावहरूमध्ये गत चुनावमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले सर्वाधिक ४७.८ प्रतिशत जनमत प्राप्त गरेको छ भने सिट सङ्ख्या करिब दुई-तिहाइको हाराहारीमा छ । यस्तो अवस्थामा स्वाभाविक रूपले अहिले सबैका अगाडि एउटा अहं प्रश्न खडा भएको छ— नेपाली जनताको जनादेश अनुसार राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणका निम्ति नयाँ सरकारले साहसिक कदम चाल्न सक्छ? सुशासनको माध्यमबाट आर्थिक विकासको छलाङ मार्न सक्दछ? वर्तमान अवसरलाई ऐतिहासिक परिवर्तनको ढोका खोल्ने साँचोका रूपमा सदुपयोग गर्न सक्दछ? अथवा विगतको झैँ यो ऐतिहासिक अवसर पनि फेरि गुम्ने हो? यो प्रश्नको उत्तर पाउन हामीले केही समय प्रतीक्षा गर्नुपर्दछ। यसैबिच विगतमा हामीले प्राप्त गरेको र गुमाएको ऐतिहासिक अवसरको चर्चा र समीक्षा गर्नु सान्दर्भिक हुनेछ ।

पहिलो अवसर २००७ सालमा राणा शासनको अन्त्यसँगै आएको थियो । १०४ वर्ष लामो निरङ्कुश जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य भएर २००७ साल फागुन ७ गते देशमा पहिलोपटक प्रजातन्त्रको प्रादुर्भाव भएको थियो । त्यसबेला राजनीतिक नेतृत्व, राजसंस्था र आम जनता कोही पनि लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीमा अभ्यस्त थिएनन् । एक शताब्दीभन्दा लामो निरङ्कुश शासनप्रणालीको अन्त्यपछि प्रजातन्त्र स्थापना हुँदा राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा देखापरेका चुनौतीको सामना गर्न सक्ने ज्ञान र अनुभवको कमी थियो । त्यसबेलाको सङ्क्रमणकालीन अवस्थाको जटिलताका कारण लोकतान्त्रिक परिवर्तनका उपलब्धिलाई संस्थागत गर्न कठिन हुन गयो । देशको आर्थिक विकासका लागि प्रजातन्त्रलाई सुदृढ गर्ने गुमाइएको पहिलो अवसर थियो त्यो ।

दोस्रो अवसर २०१५ सालको पहिलो संसदीय निर्वाचनपछि देखापरेको थियो । अहिले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले पाएझैँ देशको इतिहासमै पहिलोपटक भएको आम चुनावमा नेपाली कांग्रेसले प्रचण्ड बहुमत प्राप्त गरेको थियो । त्यसबेला नेपाली कांग्रेसले ३८ प्रतिशत जनमत र दुई-तिहाइ सिट जितेको थियो । निर्वाचनपछि बी.पी. कोइरालाले प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए । तर, प्रधानमन्त्री कोइराला र राजा महेन्द्रबिचको विश्वासको सङ्कट गहिरिँदै जाँदा २०१७ साल पुसमा निर्वाचित संसद् र सरकार विघटन भयो । देश र जनताको हितको पक्षमा सरकार र दलहरूले राम्रो काम गर्न नसकेको कारण राजा महेन्द्रले प्रत्यक्ष शासन सुरु गरेका थिए, जसले गर्दा प्रजातन्त्रलाई सुदृढ तुल्याउँदै आर्थिक समृद्धिको लक्ष्य हासिल गर्ने जनताको सपना फेरि पनि अधुरै रहन गयो ।

तेस्रो अवसर, लामो समयको निर्वासित जीवनपछि २०३३ साल पुसमा स्वदेश फर्केका नेपाली कांग्रेसका नेता बी.पी. कोइरालाले प्रस्तुत गरेको ‘राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति’ ले प्रदान गरेको थियो । बी.पी. कोइरालाको दृष्टिकोणमा नेपालको सन्दर्भमा राष्ट्रियता र प्रजातन्त्र एकअर्काका परिपूरक थिए; राजा राष्ट्रियताका प्रतीक र जनताको शासन कायम गर्न प्रजातन्त्र अनिवार्य हुने भएकाले उनले राजा र जनताबिच सहकार्यको प्रस्ताव गरेका थिए । प्रजातन्त्रलाई बलियो बनाउन तथा देशको द्रुत विकासका लागि जनता र राजसंस्थाबिच सहकार्यको नयाँ ढोका खोल्ने त्यो पहल पञ्चायतभित्रका कट्टरपन्थी र राजा वीरेन्द्रको उदासीनताका कारण निष्फल भयो ।

त्यसपछि अर्को अवसर २०४६/४७ सालको जनआन्दोलनबाट बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापना भएपछि देखापरेको थियो । जनआन्दोलनले बहुदलीय प्रजातन्त्र र संवैधानिक राजसंस्था कायम गर्‍यो, जुन बी.पी. कोइरालाद्वारा प्रतिपादित ‘राष्ट्रिय मेलमिलाप’ को नीतिअनुरूप नै थियो । तर, राजनीतिक दलका नेताहरूको अदूरदर्शिता र सत्ताकेन्द्रित फोहोरी प्रतिस्पर्धाका कारण यो अवसरको पनि सदुपयोग हुन सकेन । २०४७ सालदेखि २०५१ सालको अवधिमा प्रजातन्त्रले जरा गाड्दै थियो र आर्थिक वृद्धि सकारात्मक हुँदै थियो, तर यो क्रम लामो समय टिक्न सकेन । नेपाली कांग्रेसभित्रको आन्तरिक कलहका कारण संसद् विघटन भयो र मध्यावधि चुनावपछि राजनीतिक अस्थिरताको शृङ्खला सुरु भयो । यसैबिच २०५२ साल फागुनबाट संसदीय व्यवस्थाको विरुद्धमा नेकपा (माओवादी) ले सशस्त्र विद्रोह सुरु गर्‍यो । एक दशक लामो द्वन्द्वमा मुलुक नराम्रोसँग फस्यो र नेपाली जनताले राष्ट्र निर्माणको फेरि अर्को अवसर गुमाए  ।

गुमाइएका अवसरमध्ये सर्वाधिक पीडादायक र अविस्मरणीय अवसर २०६२/६३ सालको जनआन्दोलनपछि आएको थियो भन्दा सायद अतिशयोक्ति हुने छैन । १९ दिनको उक्त आन्दोलनको पृष्ठभूमिमा माओवादीको १० वर्षे हिंसात्मक विद्रोह थियो, जसमा राष्ट्रले ठुलो जनधनको क्षति व्यहोर्नुपर्‍यो । करिब १७ हजार नेपालीले ज्यान गुमाएका थिए भने राष्ट्रले अर्बौँ रुपैयाँको नोक्सानी व्यहोर्नुपरेको थियो । सामाजिक-सांस्कृतिक क्षेत्रमा ठुलो क्षति भएको थियो । अन्ततः देशमा शान्ति कायम गर्ने तथा आमूल परिवर्तन गर्ने उद्देश्यका साथ भारतको राजधानी नयाँदिल्लीमा माओवादी र सात राजनीतिक दलबिच १२ बुँदे समझदारी भयो । सोही समझदारीका आधारमा माओवादी र सात दलले मिलेर आन्दोलन गरे । यो आन्दोलन कुनै एक पक्षको विजयबाट टुङ्गिएको थिएन, बरु राजनीतिक दल र राजसंस्थाबिच भएको सहमतिका माध्यमबाट आन्दोलन अन्त्य भएको थियो । राजा ज्ञानेन्द्रले अन्ततः सत्ता जनतामै फर्काउने निर्णय गरेका थिए । राष्ट्रिय सहमतिको अभूतपूर्व परिस्थिति र वातावरण बनेको थियो। त्यति ठुलो मूल्य चुकाएर आएको परिवर्तनपश्चात् देश नयाँ युगमा प्रवेश गर्ने आशा राख्नु अस्वाभाविक थिएन ।

त्यतिबेला नेपालको राजनीतिक वृत्तमा दक्षिण अफ्रिकाका नेता नेल्सन मण्डेलाको खुबै चर्चा हुने गरेको थियो । मण्डेलाले गोराहरूको जातीय पृथकिकरण र रंगभेद विरुद्ध सङ्घर्ष गरेका थिए । उनले २७ वर्ष कठोर कारावासको सजाय भोगेका थिए । जब उनी जेलमुक्त भएर शासनभार ग्रहण गरे, त्यसबेला शान्ति, स्थिरता र मुलुकको बृहत्तर हितका निम्ति मण्डेलाले गोराहरूसँग सहकार्य मात्र गरेनन्, जसका विरुद्धमा उनी लडेका थिए, तिनै गोरा जातिका नेता एफ. डब्लु. डे क्लार्कलाई सङ्क्रमणकालीन सरकारमा उपराष्ट्रपति पदमा ससम्मान राख्न तयार भए । नेल्सन मण्डेलाको दूरदर्शी सोच र साहसिक नेतृत्वको परिणामस्वरूप अहिले दक्षिण अफ्रिकामा प्रजातन्त्र सुदृढ भएको छ तथा तीव्र गतिमा आर्थिक बाटोमा बढिरहेको छ।

२०६३ सालमा लामो भूमिगत जीवन छोडेर सार्वजनिक हुँदा प्रचण्डका बारेमा अनेक ‘मिथ’ हरू थिए । उनको पृष्ठभूमिवारे अनेक चर्चा-परिचर्चा हुने गरेका थिए । उनी पुष्पकमल दाहाल हुन् भन्ने पनि धेरै कमलाई मात्र थाहा थियो । प्रचण्डबाट धेरैले आशा गरेका थिए । तर उनी राजनेता हुन सकेनन् । त्यस बखत प्रचण्डले राष्ट्रिय मेलमिलाप तथा सबै विचार र शक्ति अटाउने समावेशी राष्ट्र निर्माणको खाका कोरेको भए नेपालले आर्थिक समृद्धि र प्रभावकारी लोकतन्त्रको नयाँ युग सुरु गर्न सक्थ्यो । तर, परिवर्तनका संवाहक शक्तिमा रहेको निषेधको राजनीति, सङ्कीर्ण मानसिकता र अकर्मण्यताका कारण फेरि पनि राष्ट्र निर्माणको ऐतिहासिक अवसर गुम्यो । 

त्यसपछि दुर्भाग्यवश, मुलुकले दुई दशक राजनीतिक सङ्क्रमणमै गुमायो । परिवर्तन संस्थागत गर्ने र नयाँ नेपाल निर्माण गर्ने अवसर गुमेको मात्र होइन, देश सङ्कटको विषम दलदलमा फस्न पुग्यो । लोकतन्त्रको आवरणमा केही सीमित राजनीतिक दलका सीमित नेताले सिन्डिकेट खडा गरी देशमा ब्रह्मलुटको शृङ्खला कायम गरे । भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, धर्मपरिवर्तन र बाह्य शक्तिको चलखेलले देश आक्रान्त बन्यो । नेपाल महाशक्ति राष्ट्रहरूको रणनीतिक प्रतिस्पर्धास्थलमा परिणत हुने खतरा देखियो । धनी र गरिबबिचको खाडल विकराल बन्दै गयो । कानुनी राज्यको मान्यता कमजोर बन्यो । यी सबै विकृति र विसङ्गतिले सिर्जना गरेको असन्तोष र आक्रोशको समष्टिगत विस्फोट २०८२ साल भदौमा भएको नवयुवाको विद्रोहमा भएको हो । त्यही विद्रोहको जगमा भएको आमचुनावमा जनताले धेरै ठुलो आशा, विश्वास र भरोसा राखेर बालेन शाहलाई प्रधानमन्त्री बनाउने उद्देश्यका साथ राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीलाई अत्यधिक मत प्रदान गरे ।

विगतका ऐतिहासिक विफलताका बाबजुद पनि यदि वर्तमान राजनीतिक नेतृत्वले अतीतका गल्ती स्वीकार्दै, सुधार गर्दै र राष्ट्रको वर्तमान सङ्कटप्रति गम्भीरतापूर्वक सोचेर नयाँ सहमति निर्माण गर्न सके फेरि एउटा मौका देखिएको छ— नेपालको उज्यालो भविष्यतर्फको यात्रा पुनः सुरु गर्ने । 

यद्यपि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका कतिपय नेतहरूको पृष्ठभूमि विवादास्पद र सन्दिग्ध रहेको छ । स्वयं प्रस्तावित प्रधानमन्त्री बालेन शाहको विगत स्पष्ट छैन । उनी इन्जिनियर हुन्, र्‍यापर हुन् र युवा छन्, यतिसम्म अब प्रायः धेरैलाई थाहा छ । काठमाडौँ महानगरपालिकाको मेयरका रूपमा उनको कार्यक्षमता मध्यमस्तरको थियो । तर पनि नियतिले उनलाई अप्रत्यासित रुपमा राजनेता बन्न सक्ने ठाउँमा पुराएको छ । थुप्रै कमिकमजरीका वावजुद उनको नियतमाथि अहिले सम्म शङ्का गर्ने ठाउँ छैन । सायद उनको मुटु ‘ठिक’ ठाउँमा छ भन्ने विश्वास भने गर्न सकिन्छ । अहिलेको अवस्थामा यति योग्यता नै पर्याप्त छ, नेपाललाई सबल र समृद्ध राष्ट्रको रूपमा जुरुक्कै उठाउन ।

संसारमा कुनै पनि संविधान पूर्ण रूपमा त्रुटिरहित हुँदैन । संविधान समय र परिस्थितिअनुसार परिमार्जन हुँदै जाने एक जीवित दस्तावेज हो । नेपालको संविधान २०७२ मा पनि विभिन्न कमजोरी छन् । तथापि यो संविधानले नागरिकलाई आफ्नो विचार र आस्थाअनुसार जीवन बिताउने मौलिक अधिकार र स्वतन्त्रता सुनिश्चित गरेको छ । यसले अभिव्यक्ति र सङ्गठनको स्वतन्त्रता सुनिश्चित गरेको छ । समावेशिता र समानुपातिक प्रणाली यो संविधानको सबैभन्दा राम्रो पक्ष हो । राष्ट्रिय अखण्डता, स्वतन्त्रता र जनतामा निहित सार्वभौमिकता जस्ता विषयबाहेक अन्य सबै कुरा परिमार्जन वा परिवर्तन गर्न सक्ने अधिकार दिएको छ । त्यसैले फरक विश्वास राख्ने तथा जनताको समर्थन प्राप्त गर्ने कुनै पनि पार्टी वा समूहले यही संविधानको चौघेराभित्र रहेर आफ्नो चाहनाअनुसार नीति, व्यवस्था र संरचना लागू गर्न सक्छ ।

वर्तमान अवस्थामा नेपालको प्राथमिक आवश्यकता भनेकै आर्थिक विकास र समृद्धि हो। यसका लागि शान्ति र स्थायित्व अपरिहार्य छ र त्यो स्थायित्व नेपालीबिचको एकतामा निर्भर गर्दछ। कुनै पनि राष्ट्रको एकता शुन्यमा खडा भएको हुँदैन । नेपालको सन्दर्भमा यस्तो एकताका निम्ति पाँच आधारभूत स्तम्भ रहेका छन्: राष्ट्रियता, संवैधानिक राजतन्त्रसहितको समावेशी लोकतन्त्र, सर्वधर्म समभाव र पूर्ण धार्मिक स्वतन्त्रतासहितको सनातन हिन्दू राष्ट्र, निजी क्षेत्रको अग्रणी भूमिका रहने उदार अर्थतन्त्र तथा सुशासन। यो मान्यता इतिहासको कसीबाट प्रमाणित सत्य हो। सदाका लागि निषेधको राजनीति अन्त्य गरी राजसंस्था लगायत सबै राजनीतिक शक्ति र विचारलाई राष्ट्र निर्माणको मूलधारमा समेट्ने 'नेपाली संस्करण' को मौलिक प्रजातान्त्रिक प्रणाली कायम गर्ने ऐतिहासिक अवसर नियतिले बालेन शाहलाई दिएको छ। विश्वभरका एक अर्ब २० करोड हिन्दूहरूको साझा आस्थाको केन्द्र तथा नेपालको पहिचान र एकताको आधारका रूपमा नेपाललाई सनातन हिन्दू राष्ट्र बनाउने श्रेय बालेनलाई प्राप्त हुन सक्छ । के यो जिम्मेवारी निर्वाह गर्न बालेन सक्षम हुनेछन् ?

राष्ट्र निर्माण लामो र जटिल प्रक्रिया हो । स्टन्ट, नौटङ्की र छलकपटबाट एकपटक चुनाव जित्न सकिन्छ, सरकार बनाउन सकिन्छ तर राष्ट्र निर्माण हुन सक्दैन । अहिलेको अवस्थामा अरूको त भर छैन, तर बालेनले चाहे भने संभव छ । कुनै अग्निपरीक्षामा समावेश नभई नियतिको काखपोल्टाबाट स्वस्फूर्त देखा परेका बालेन शाहबाट आशा गर्न सकिने आधार छ- किनभने बालेन शाह आग्रह-पूर्वाग्रह वा वैचारिक र पार्टीगत राजनीतिक ‘व्यागेज’ बाट मुक्त छन् । हेरौँ, बालेनले निषेध, प्रतिशोध र आत्मसमर्पणमा आधारित कथित 'प्रचण्डपथ' रोज्छन् वा शान्ति, सहकार्य र सद्भावपूर्ण 'मण्डेलाको राजमार्ग'! अहिले नै नकारात्मक सोच राख्नुपर्ने जरुरी छैन ।

२०८२ चैत ९

सम्बर्धनवाद: राष्ट्रनिर्माणको वैकल्पिक मार्गचित्र

 

सम्बर्धनवाद: राष्ट्रनिर्माणको वैकल्पिक मार्गचित्र

                                                                        - कमल थापा

नेपाल दक्षिण एशियाको सबैभन्दा जेठो स्वतन्त्र राष्ट्र हो । पूर्वीय दर्शन र सभ्यताको मुहान हो  । नेपाल विश्वका दुई महान् धर्महरु अर्थात हिन्दुधर्म र बौद्धधर्मको उदगमस्थल हो । किराँतधर्म र किराँत संस्कृतिको प्रादुर्भाव पनि यही भूखण्डमा भएको हो । आदिकालदेखि प्रकृतिपूजन पनि नेपाली समाजमा प्रचलित रहंदै आएको छ ।

भगवान बुद्धको जन्म नेपाल कै पावनभूमी लुम्बिनीमा भएको हो । राजर्षी जनकको कर्मभूमी र सीता माताको प्रकटिकरण स्थल वर्तमान नेपाल कै जनकपुर क्षेत्र हो । विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा र हिमालय पर्वतश्रृंखला नेपालमा नै छन् । हिन्दु,  बौद्ध तथा किराँत धर्म,  संस्कृति र परम्पराको संयोजन र सहकार्यबाट नेपालको बिशिष्ट पहिचान बनेको छ । यिनै धर्म,  संस्कृति र परम्पराको जगमा नेपाल राज्यको अस्तित्व टिकेको छ । हाम्रो परिवार,  हाम्रो समाज र राज्य संचालनको आधारस्तम्भ पनि यिनै मान्यताहरु हुन । 

कालान्तरमा ईस्लाम र ईशाई धर्मावलम्बीहरु पनि नेपालमा आए । सबैसँग मिलेर बस्ने नेपालीको संस्कृति हो । सहकार्य र सहअस्तित्व नेपाली संस्कार हो । राष्ट्रनिर्माणमा सबै जाती,  धर्माबलम्बी र समुदायको योगदान रहेको छ ।

भौगोलिकरुपमा केही सानो भए पनि नेपालमा विभिन्न धर्म,  जाती,  जनजाती,  भाषाभाषी, वर्ग र सम्प्रदायका मानिसहरुको बसोबास रहँदै आएको छ । विविधतामा एकता नेपाली पहिचान हो । सत्य एउटै छ,  त्यसको नाम मात्र अलग हो । त्यसलाइ प्राप्त गर्ने बाटो मात्र फरक हुन्छ भन्ने मान्यता नेपालमा वैदिककालदेखि प्रचलनमा रहेको  छ । यही मान्यता आधुनिककालको बहुलवाद हो । निष्काम कर्म र मोक्षको प्राप्ति मनुष्य जातिको स्वधर्म हो भन्ने पवित्र ग्रन्थ गीताको सन्देश नेपाली चरित्र हो । 

“सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयः । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद दुःखभाग्जन ।।”  अर्थात सबै सुखी होउन । सबै निरोगी होउन । साबैले राम्रो देखुन् । कोही दुःखी नहुन् भन्ने मान्यता नेपाली समाजको आदर्श हो । 

जनताको हित तथा सुख, समाजमा शान्ति, प्रत्येक व्यक्तिको जीउधनको सुरक्षा, र पर्यावरणको संरक्षण राज्यको धर्म हो भन्ने हाम्रो प्राचीन मान्यता छ । अधर्म, विधर्म र धर्मनिरपेक्षजस्ता मान्यताहरु पुर्वीय दर्शनमा आधारित राज्यको स्वभाव र चरित्र होईन । धर्मप्रतिको अनुराग तथा सापेक्षता शास्वत वैदिक मान्यता हो, जसको आधारमा हाम्रो समाज सदियौदेखि चल्दै आइरहेको छ । 

नेपालको सन्दर्भमा सनातन धर्म राष्ट्रिय एकताको मूलआधार पनि हो । हिमाल, पहाड, मधेश जहाँ बसे पनि हाम्रो साझा भगवान, धर्म  र संस्कृति रहेको छ । पूजा, आराधना र उपासना विधि फरक भए तापनि मूल मान्यता वा सत्यको स्वरुप एउटै छ । सनातनधर्मले नै नेपालीलाई एकताको सूत्रमा गाँसेको छ । सनातनधर्म हाम्रो मौलिक राष्ट्रिय पहिचान हो ।

प्राचीनकालमा नेपालको वैभव र सम्पन्नता उत्कर्षमा रहेको थियो । कला, संस्कृति र पुरातात्विक सम्पदाको दृष्टिकोणबाट नेपाल समकालीन विश्वमा अग्रणी स्थानमा थियो । काठमाण्डौ उपत्यका व्यापारिक तथा साँस्कृतिक केन्द्र थियो । हाम्रो ईतिहास वीरगाथाहरुले भरिपूर्ण रहेका छन् ।

तसर्थ, सनातन धर्म,  संस्कृति, परम्परा, मर्यादा र गौरवपूर्ण इतिहासको संरक्षण र सम्बद्र्धन वर्तमान पिंढीका प्रत्येक व्यक्ति,  समाज र राष्ट्रको कर्तव्य हो र हुनुपर्छ । 

त्यसैगरी राष्ट्रिय एकता, अखण्डता र सार्वभौमिकताको संरक्षण र सम्बद्र्धन राज्य एवं प्रत्येक नागरिकको प्राथमिक दायित्व हो । नेपालको भूराजनीतिक परिवेशमा त झन् यो विषयले सर्वाधिक महत्व राख्दछ । राष्ट्रियता सुदृढ तुल्याउन राष्ट्र बलियो हुनुपर्छ । राष्ट्र बलियो हुन जनता बलियो हुनुपर्छ । अनि जनता बलियो हुन प्रजातन्त्र र आर्थिक बिकास अनिवार्य रहन्छ । गरीबी र निरंकुशतामा जनता कमजोर रहन्छन् । यो वास्तविकतालाई दृष्टिगत गर्दै देशको समग्र आर्थिक बिकास र जनताको जीवनस्तरको अभिवृद्धि हाम्रो मुख्य अभिभारा हुनुपर्छ । आर्थिक बिकासको निम्ति सुशासन तथा सक्षम र जनउत्तरदायी शासन प्रणाली आबश्यक पर्छ । जनउत्तरदायी शासन प्रणालीको आधार भनेको प्रजातन्त्र नै हो । 

बिसं २००७ साल फागुन ७ गते नेपाली जनताले प्रजातन्त्रको पहिलो बिहानी देखेको भए तापनि आजसम्म हामीले स्थायी संविधान र शासन व्यवस्था कायम गर्न सकेका छैनौ । प्रजातन्त्र प्राप्तिको निमित्त पटकपटक आन्दोलनहरु भए, व्यवस्थाहरु परिवर्तन भए,  तर जनताको जीवनमा सार्थक परिवर्तन हुन सकेन । त्यसको मुख्य कारण राजनीतिक परिवर्तनसँगै आर्थिक परिवर्तन हुन नसक्नु हो । जबसम्म राजनीतिक परिवर्तनले सर्वसाधारण नागरिकको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन सक्दैन,  तबसम्म राजनीतिक उपलव्धिमा जनताले अपनत्व कायम गर्न सक्दैनन् भन्ने विश्वका विभिन्न भागमा भएका संघर्षहरुले पनि प्रमाणित गरिसकेका छन् । तसर्थ, राजनीतिक परिवर्तनसँगै आर्थिक बिकास र समृद्धिको आधार तयार गर्नु अनिवार्य छ । यो वास्तविकतालाई नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलका नेताहरुले आत्मसात गर्न सकेका छैनन् । 

२०६२/६३ को सडक आन्दोलन राजदरवार र आन्दोलनकारी दलहरुका बिचमा भद्र सहमति भएपछि अन्त भएको थियो । सोही सहमतिको आधारमा राजाबाट पाँचवर्ष अघि विघटन भएको प्रतिनिधिसभा पुनःर्स्थापित भएको थियो । राजाबाट आन्दोलनका कमाण्डर गिरिजाप्रसाद कोईरालालाई प्रधानमन्त्री पदमा नियुक्त गरिएको थियो ।

दरवार र आन्दोलनकारीहरुका बिचमा भएको भद्रसहमतिको मुल मर्म '२०४७ सालको संविधानमा टेकेर संविधानसभाको चुनाव गर्ने तथा संविधानसभाबाट राजसंस्थासहितको नयाँ संविधान निर्माण गर्ने' रहेको थियो । तर, तत्काल कायम रहेका प्रमुख राजनीतिक दलहरुले सो सहमतिको अवज्ञा गरे, राजा र नेपाली जनतालाई धोखा दिए ।

बाह्यशक्तिहरुको दवाव र प्रभाव तथा उग्रवामपंथी माओवादीको अगुवाईमा आन्दोलनको रापतापको मौका छोपेर राष्ट्रिय अस्तित्वका धरोहर, राज्यसंरचना र सामाजिक सांस्कृतिक व्यवस्थालाई भत्काउने काम गरियो । आन्दोलनको दौरानमा कहिँ कतै नेपालको हिन्दुराष्ट्रको पहिचान समाप्त पार्ने आवाज उठेको थिएन । तर, आन्दोलन सकिएको २३ औँ दिन अर्थात २०६३ साल जेठ ४ गते बसेको पुनःर्स्थापित प्रतिनिधिसभाको बैठकले पहिलो आक्रमण हिन्दुराष्ट्र माथि गर्यो । सो दिन विना कुनै छलफल संविधानमा रहेको हिन्दुराष्ट्र सम्बन्धि व्यवस्थालाई समाप्त पारी तथाकथित 'धर्मनिरपेक्षता' लादने काम गरियो । 

राजदरवार र आन्दोलनकारीहरु बिच भएको भद्रसहमति विपरित २०४७ मा बहुदलीय व्यवस्था पुनर्स्थापना पश्चात स्वयं त्यस बेलाका आन्दोलनकारी शक्तिहरुले बनाएको 'नेपाल अधिराज्यको संविधान'लाई ध्वस्त पारि कथित अन्तरिम संविधान जारी गरियो र राजालाई 'एम्बुस'मा पारेर पाखा लगाउने काम भयो ।

देशी बिदेशी शक्तिहरु मिलेर गरिएका ती कार्यहरुलाई जनमुखि र राष्ट्रहितको आवरण प्रदान गर्न रातारात आन्दोलनको रापतापमा नयाँ भाष्य तयार गरियो ।  'देशले भोग्नुपरेको रोग, भोक, अशिक्षा, गरिबी र पछ्यौटेपनको मुख्य कारक राजसंस्था, हिन्दुधर्म र एकात्मक राज्यप्रणाली हो' भन्ने भ्रामक भाष्य निर्माण गरियो । सो भाष्यलाई 'गोबेल्स' शैलीमा नागरिक समाज, बुद्धिजिवीवर्ग र आमसंचार माध्यमलाई प्रयोग गरी नेपाली जनमानसमा स्थापित गर्ने अभियान चलाईयो । 

२०६२/६३ को परिवर्तन तथा बिशेष गरी संविधानसभाबाट नयाँ संविधान जारी भए पछि नेपाल नयाँ युगमा प्रवेश गर्ने अपेक्षा गरिएको थियो । दुर्भाग्यवश नेपाली जनताको आशा, बिश्वास र भरोसाका वावजुद अहिले पनि परिस्थितिमा सार्थक सुधार हुन सकेको छैन । यस कालखण्डको कार्यप्रगति निराशाजनक रहेको छ । 

वर्तमान अवस्थामा नेपाल संसार कै सबैभन्दा भ्रष्ट मुलुकहरुको सूचीमा पर्न गएको छ । तस्करी र आर्थिक अनियमितता व्यापक भएको छ । भ्रष्ट एवं स्वार्थी राजनीतिक नेता, व्यवसायी र कर्मचारीको त्रिकोणात्मक गठवन्धनले देशमा ब्रम्हलुट मच्चाईरहेको छ । राज्यसंयन्त्र एवं उच्च राजनीतिक र प्रशासनिक नेतृत्वको प्रत्यक्ष संरक्षणमा मानव तस्करी, सुन तस्करी र सरकारी जग्गा कब्जा जस्ता जघन्य र संगठित अपराधहरु भैरहेका छन् । सर्वसाधरण जनता दुई छाक खान, एकसरो लुगा लगाउन, छोराछोरी पढाउन र बिरामी पर्दा उपचार गर्न कष्टकर जीवन भोगी रहेका छन् । अर्कोतर्फ कुनै दृश्य र वैधानिक आयश्रोत नभएका टाठाबाठा नेताहरु रातारात करोडपती र अर्बपती भएका छन् । करिव आधा दर्जन नेताहरुले बिदेशी बैंकहरुमा अर्बौ रुपैया लुकाएर राखेका छन् ।

आर्थिक संकटले जनजीवन अत्यन्त कष्टकर भएको छ । सहकारी, मिटरव्याजी र बैंकको ऋणले सर्वसाधारण जनता पिडित भएका छन् । महङ्गी बढेको छ, जनताको क्रयशक्ति घटेको छ । देशभित्र सामान्य रोजगारीको समेत अवसर नहुँदा लाखौँको सख्यामा नेपालीहरु बिदेशीन वाध्य भएका छन् । रोजगारीको खोजिमा नेपाली युवाहरु युद्धरत रुस र युक्रेनका सेनामा समेत भर्ति हुन वाध्य भएका छन् ।

धर्मपरिवर्तनको डढेलोले सनातन धर्म, संस्कृति र परम्परालाई नकरात्मक असर पारिरहेको छ । मौलिक नेपाली पहिचान र सांस्कृतिक एकताको आधार खलबलिएको छ । सदियौँदेखि नेपाली समाजमा कायम रहँदै आएको सद्भाव बिथोलिएर धार्मिक सांस्कृतिक द्वन्दमा देश पर्नसक्ने खतरा देखिएको छ ।

बिदेशी शक्तिहरुको चलखेल र प्रभाव तिव्ररुपले बढेर गएको छ । नेपाल विस्तारै अन्तर्राष्ट्रिय महाशक्तिहरुको रणनीतिक प्रतिस्पर्धास्थल बन्दै गैरहेको छ । बिश्वरंगमंचमा नेपालको प्रतिष्ठा र बिश्वसनीयतामा ह्रास आएको छ । नेपालका राजनीतिक दलहरुमा चुनाव जित्न, सत्तामा पुग्न र टिकेर बस्न बिदेशी प्रभुहरुको आशिर्वाद र सहयोग चाहिन्छ भन्ने आत्मसमर्पणवादी मानसिकताले नराम्रोसँग जरो गाडेको छ ।

लोकतन्त्रको आवरणमा सर्वसत्तावादी प्रवृत्ति हावि भएको छ । राज्यका सबै संयन्त्र, संबैधानिक अंग, न्यायपालिका पार्टीकरणको चपेटामा परेका छन् । सत्ता र विपक्षमा रहेका केही सिमित राजनीतिक दलका सिमित नेताहरुले सिण्डिकेट खडागरी भागवण्डाको शैलीमा राज्यसत्ता कब्जा गरेका छन् । कानुनी राज्यको मान्यताको बारम्वार उपहास भैरहेको छ ।

राजसंस्थालाई पाखा लगाएर, हिन्दुराष्ट्रको पहिचान समाप्त पारेर तथा एकात्मक राज्यप्रणालीलाई अन्त गरेर गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता र संघियता कायम भएको डेढ दशक पुरा भएको छ । जनतालाई मालिक बनाउने, सबैप्रकारका विभेद र शोषणको अन्त्य गर्ने, गरिबी हटाउने, सदियौँदेखिको दासताबाट मुक्त तुल्याउने तथा समृद्ध नेपाल निर्माण गर्ने जस्ता आकर्षक नारा दिएर २०६३ सालमा शुरु गरिएको राजनीतिक यात्रा अहिले ठिक विपरित गन्तव्यमा पुगेको छ । 

ईमान्दारीपूर्वक स्विकार गर्नुपर्छ २०६३ को परिवर्तन पछि हामीले बाटो बिराएका छौँ । देशले भोग्नुपरेको भोक, रोग, अशिक्षा, गरिबी र पछ्यौटेपनको मुख्य कारक राजसंस्था, हिन्दुधर्म र एकात्मक राज्यप्रणाली हो भन्ने भाष्य नै गलत थियो । सोही भाष्यको जगमा देशभित्रको उग्रवामपंथी शक्ति र बाह्यशक्तिहरुले आफ्नो निहित स्वार्थ परिपुर्तिका निम्ति नेपालको आर्थिक बिकास र समृद्धिको अचुक औषधि हो भन्दै लादेको गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता र संघियताको सोच र मार्गचित्र नै गलत थियो । 

देशले हाल भोग्नुपरेको संकट र समस्याको मुलजड पनि यही हो । यो तितो सत्यलाई स्विकार्न धेरैलाई कठिन हुन्छ । तर, यथार्थ यहि हो । सैद्धान्तिक रुपमा गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता र संघियता आफैमा गलत वा सहि, सफल असफल भन्ने हुँदैन । प्रत्येक  देशको आफ्नै बिशिष्ट भूराजनीतिक परिवेश, सामाजिक साँस्कृतिक अवस्था तथा समाजको वर्गिय चरित्र, स्वभाव र बिकासक्रम रहेको हुन्छ । फरक फरक ईतिहास र भूगोल रहेको हुन्छ । उपरोक्त तथ्यहरुले राजनीति र राष्ट्रनिर्माणको मार्गचित्रलाई निर्धारण गर्दछ । राजनीतिक व्यवस्था, राज्यसंरचना र नीति निर्माण गर्दा यो धरातलीय यथार्थलाई उपेक्षा गर्न सकिन्न ।

यो वास्तविकतालाई हृदयंगम गर्दै यदी देशमा दिगो शान्ति र स्थायित्व चाहने हो भने, मुलुकको सर्वाङगीण बिकास र जनताको जीवनस्तरमा गुणात्मक सुधार गर्ने हो भने विगतका त्रुटि कमजोरी सच्याएर अघि बढ्ने साहस गर्नुपर्दछ । बिदेशीको उक्साहट र उग्रवामपंथी शक्तिहरुको अतिवादी महत्वाकांक्षाको तुष्टिकरणको निम्ति कायम गरिएको असफल अवधारणाको बोझलाई बिसाउने हिम्मत गर्नुपर्दछ ।

कुनै पनि व्यवस्था वा प्रणाली साध्य होईनन्, ती केवल साधन मात्र हुन् । जनताको अवस्थामा सुधार ल्याउन नसक्ने तथा राष्ट्रको हित गर्न नसक्ने व्यवस्थालाई सुधार, परिमार्जन र आबश्यक भए परिवर्तन पनि गर्नुपर्छ ।

राजा महेन्द्र, वि पि कोईराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई, पुष्पलाल श्रेष्ठ, मदन भण्डारी लगायतका नेताहरुले विभिन्न कालखण्डमा आत्मसात गरेका राष्ट्रियता, मेलमिलाप, सहअस्तित्व र सहकार्यको संस्कार र मान्यतालाई फेरी एकपटक पुनर्जागृत गर्नुपरेको छ । पुनर्जागरण प्रतिगमन होईन, ईतिहास प्रति गौरव गर्दै अघि बढ्ने निरन्तरतासहितको परिवर्तन हो । यस कार्यमा कसैले पनि हिनतावोध गर्नु हुँदैन । 

विगतका कमजोरी र त्रुटिहरुबाट पाठ सिकेर राष्ट्रियता बलियो बनाउने तथा देशमा शान्ति र स्थायित्व कायम गरेर समावेशी प्रजातान्त्रिक धरातलमा आर्थिक समृद्धिको लक्ष्य हासिल गर्ने दिशातर्फ राष्ट्रको ध्यान जानुपर्छ । अबको प्राथमिकता र वर्तमान समयको मुख्य आवश्यकता भनेको आर्थिक बिकास र समृद्धि हो । आर्थिक बिकास र समृद्धिको निमित्त शान्ति र स्थिरिता आबश्यक पर्छ । शान्ति र स्थिरताको निमित्त नेपाली जनताका वीचमा एकताको आबश्यक पर्छ । नेपाली जनताका वीचमा एकताका पाँच आधारभूत स्तम्धहरू राष्ट्रियता,  सबंवैधानिक राजसंस्था, समावेशी प्रजातन्त्र, सनातन धर्म र उदार अर्थतन्त्र  हुन् । 

सम्बर्धनवाद बैचारिक दर्शन

नेपालमा विगत सात दशकदेखि समाजवाद एवं साम्यवादी नामको वामपंथी बिचार र शक्तिहरूको वर्चस्व रहँदै आएको छ । वामपंथी मान्यता बिश्वव्यापिरूपमा नै असफल भएको छ । अबको युग भनेको “सम्बर्धनवाद” को हो । सनातन वैदिक मूल्य,  मान्यता र चिन्तनमा आधारित “सम्बर्धनवाद” नेपालको सर्वोपरी हितको निम्ति उपयुक्त बैचारिक दर्शन हो । सनातनधर्म,  संस्कृति,  मर्यादा,  परम्परा, संस्थाहरुको संरक्षण र सम्बर्धनको संगसंगै राष्ट्रियता र प्रजातन्त्रलाई सुदृढ तुल्याउंदै सबल र समृद्ध राष्ट्रनिर्माण गर्ने अवधारणालाई “सम्बर्धनवाद” भन्न खोजिएको हो । “सम्बर्धननवाद” नेपालको वीरतापूर्ण र गौरवशाली इतिहासको जगमा नेपालको राष्ट्रिय स्वतन्त्रता,  एकता र सार्वभौमिकता सुदृढ तुल्याउने सोच र चाहनाको परिणाम समेत हो । “सम्बर्धनवाद” परिवर्तनकारी शक्ति र बिचारका साथै यिनीहरु बिचको सामञ्जस्यता र सहकार्यको अग्रगामी, प्रगतिशील र मध्यमार्गी बिचारधारा हो ।

व्यक्ति, परिवार, समाज र राष्ट्र निश्चित मूल्य र मान्यताको जगमा खडा भएका हुन्छन् । कुनै पनि परिवार, समाज वा देश शुन्यमा खडा भएको हुंदैंन । प्राचीनकालदेखि नेपाली समाज र राज्यव्यवस्था सनातनधर्म, संस्कृति र परम्पराको धरातलमा खडा रहेको तथा चल्दै आएको तथ्य सर्वविदितै छ । “सम्बर्धनवाद” त्यहि धरातललाई सुदृढ बनाउने मान्यता हो । “सम्बर्धनवाद” नितान्त नवीन अवधारणा होईन । यो नेपाली समाज र राज्यको अस्तित्वसंग गाँसिएको प्राचीन र मौलिक दर्शन हो । नेपालको परिवर्तित राजनीतिक र सामाजिक परिवेश एवं जनचाहनाको पृष्ठभूमीमा “सम्बर्धनवाद”लाई सहमति र सम्झौताको साझा र मध्यमार्गी बैचारिक बाटोको रुपमा बिकास गरिनु पर्छ । 

“सम्बर्धनवाद”को बैचारिक दर्शनले नेपाली राजनीतिमा 'राजासंस्थासहितको प्रजातन्त्र'को बिचारलाई आत्मसात गरेको छ । राजसंस्थासहितको प्रजातन्त्र भनेको केवल राजालाई पुनः गद्दीमा फर्काउने नारा मात्र होईन, यो एउटा 'बिचार र सिद्धान्त' हो वास्तवमा 'राजासहितको प्रजातन्त्र' भनेको राष्ट्रियताको संरक्षण र प्रजातन्त्रको सुदृढिकरणको सिद्धान्त हो । 'राजासहितको प्रजातन्त्र'  भनेको केवल राजा र प्रजातन्त्र एकठाउँमा रहने भन्ने मात्र होईन, वस्तुतः यो मान्यता परिवर्तनकारी र परम्परावादी बिचार र शक्तिहरुको बिच सामञ्जस्यता (Synergy) को सिद्धान्त हो । राष्ट्रवाद र जनसम्प्रभुताको समिकरण हो । 

सर्वधर्म समभाव र पूर्ण धार्मिक स्वतन्त्रतासहितको सनातन हिन्दुराष्ट्र “सम्बर्धनवाद”को महत्वपूर्ण मान्यता हो । सनातन धर्म वा हिन्दुराष्ट्रको मान्यता नेपाली पहिचान र एकताको बलियो आधार हो । हिन्दुराष्ट्रको कुरा उठाएर कुनै एक धर्म अर्थात हिन्दु धर्मलाई मात्र राज्यले बिशेष संरक्षण र सुविधा दिनुपर्छ भन्ने माग गरिएको होईन । हिन्दु धर्मको आधारमा कानुन बन्नुपर्छ वा शासन संचालन हुनुपर्छ भन्ने होईन । धार्मिक राज्य (Theocratic State) को वकालत कदाचित होईन । कुनै पनि प्रकारका धार्मिक अतिवाद राष्ट्रको हितमा हुँदैन । सबैधर्म प्रति सद्भाव, सबै धर्मको सम्मान तथा सबै धार्मिक सम्प्रदायलाई बराबरीको अधिकार र स्वतन्त्रता हुनुपर्छ । तर, संगठित धर्मान्तरण हाम्रो जस्तो उदार र सहिष्णु समाजको निम्ति महारोग हो, यसको अन्त्य हुनुपर्छ । 

हिन्दु, बौद्ध, किराँत, शिख, जैन, प्रकृतिपुजकहरु सबै सनातन वैदिक मान्यतामा आधारित धार्मिक सम्प्रदायहरु हुन् । हिन्दुराष्ट्रको अवधारणा सनातन धर्मको साझा प्रतीक वा अभिव्यक्ति हो । प्राचीनकालमा शतप्रतिशत सनातन धर्माबलम्वीहरु रहेको नेपालमा अहिले पनि चौरान्नव्वे प्रतिशत जनता सनातन धर्ममा आस्था राख्छन् । त्यसर्थ जसरी युरोप लगायत विश्वका विभिन्न बिकसित र प्रजातान्त्रिक मुलुकहुरु धर्मसापेक्ष रहेझै परम्परादेखि चलिआएको आफ्नो सनातन धर्म संस्कृतिको रक्षा एवं गौरवशाली पहिचानको निम्ति नेपाल हिन्दुराष्ट्र हुनुपर्छ । 

नेपाली भूमिमा सदियौँदेखि प्रचलनमा रहेका यी सबै मान्यताहरुको समष्टिगत संयोजन र सहकार्यबाट नेपालको मौलिक र बिशिष्ठ पहिचान बनेको छ । सनातनधर्म हाम्रो पहिचान, एकताको आधार तथा परिवार, समाज र राज्यव्यवस्थाको स्तम्भ हो । सनातनधर्मसापेक्ष हिन्दुराष्ट्रको अवधारणालाई संकीर्ण धार्मिक अर्थमा मात्र बुझ्नु गलत हुनेछ । यही पृष्ठभूमिमा नेपालको पहिचानको रुपमा सनातन धर्मसापेक्ष हिन्दुराष्ट्र हुनुपर्छ भन्ने आम नेपाली जनताको मान्यता हो । 

धर्मनिरपेक्षता विनाशर्त खारेज गरिनुपर्छ तथा सबै धर्मका वीचमा सदभाव, सहअस्तित्व, समानता र पूर्ण धार्मिक स्वतन्त्रतासहित नेपाललाई सनातन धर्मसापेक्ष हिन्दुराष्ट्र कायम गरिनुपर्छ ।

नेपालमा सदैव एकात्मक राज्यप्रणाली कायम रहँदै आएको थियो । नेपाली जनतालाई संघियताको राम्रो ज्ञान र अनुभव थिएन र अझै पनि छैन भन्दा हुन्छ । संघियताको भनेको के हो, यसको स्वरुप कस्तो हुन्छ, यसले समाजमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने वारेमा पर्याप्त छलफल नै नगरी २०६३ साल माघमा तत्कालीन अन्तरिम संविधानलाई संशोधन गरेर संघियताको अवधारणालाई संविधानको अंग बनाईयो । 

संविधानसभाको चुनाव अगावै जसरी संविधानसभाको पहिलो बैठकबाट गणतन्त्र कार्यान्वयन गरिने वाध्यात्मक प्रावधान अन्तरिम संविधानमा उल्लेख गरियो, तदनुरुप संघियतालाई समेत वाध्यकारी व्यवस्थाकोरुपमा कायम गरियो । अहिले संघियता असफल मात्र होईन देशको निमित्त अभिशाप जस्तो भएको छ । छोटो अभ्यासको क्रममा नै संघियता अर्थात प्रदेशस्तरिय संरचना अस्थिरता, अराजकता र भ्रष्टाचारको अखडा साबित भएको छ । प्रदेश संरचनाले आफ्नो औचित्य स्थापित गर्न सकेको छैन । देशको आर्थिक अवस्था र क्षमताले प्रदेशस्तरीय संरचना धान्नै नसक्ने भएको छ । यो पृष्ठभूमीमा संघियताको नाममा कायम भएको प्रदेशस्तरीय संरचना तत्काल खारेज गर्नुपर्छ । केन्द्रमा बलियो सरकार तथा स्थानीयतहमा अहिलेको भन्दा पनि बढि अधिकार सम्पन्न सुदृढ स्थानीय तह गरी दुईतहको सरकार नेपालको निम्ति उपयुक्त हुन्छ । सुदृढ स्थानीय स्वायत्त शासन प्रणाली वैदिककालीन मान्यता समेत हो ।